Μαρία Καραμάνου
Ζούμε στην εποχή της ταχύτητας. Τα πάντα γίνονται πιο γρήγορα, πιο πρακτικά, πιο «έξυπνα». Η τεχνολογία προχωρά με άλματα, τα κτίρια σηκώνονται σε χρόνο ρεκόρ, τα αντικείμενα σχεδιάζονται για λειτουργικότητα και μαζική παραγωγή. Κι όμως… κάπου μέσα σε αυτή την πρόοδο, μοιάζει να αφήσαμε πίσω κάτι πολύτιμο, την αισθητική και την ψυχή της καθημερινής ομορφιάς.
Αρκεί μια βόλτα σε μια παλιά γειτονιά για να το νιώσεις. Πόρτες σκαλιστές με χαρακτήρα, βρύσες που έμοιαζαν με μικρά έργα τέχνης, σπίτια με λεπτομέρειες, καμπύλες, χρώματα και προσωπικότητα. Κάθε τι είχε μια ιστορία, μια πρόθεση, μια φροντίδα στον σχεδιασμό του. Δεν ήταν απλώς «χρήσιμο», ήταν όμορφο.
Σήμερα, πολλά από αυτά αντικαταστάθηκαν από απλές, μινιμαλιστικές, συχνά απρόσωπες κατασκευές. Πολυκατοικίες που μοιάζουν μεταξύ τους, σχολεία χωρίς ταυτότητα, εκκλησίες χωρίς τη μεγαλοπρέπεια του παρελθόντος, σκάλες, τζάκια, λάμπες δρόμου, όλα πιο πρακτικά, αλλά και πιο ψυχρά. Σαν να κερδίσαμε χρόνο, αλλά χάσαμε συναίσθημα.
Η αισθητική δεν είναι πολυτέλεια. Είναι τρόπος να βιώνεις τον χώρο, την πόλη, την καθημερινότητά σου, είναι αυτό που κάνει ένα μέρος να σε εμπνέει, να σου δημιουργεί συναίσθημα, να σου μένει στη μνήμη. Γι’ αυτό κι εμείς συλλέξαμε εικόνες και παραδείγματα που δείχνουν πώς η αισθητική άλλαξε με τα χρόνια και όχι πάντα προς το καλύτερο. Μια μικρή αντιπαραβολή «τότε και τώρα», για να θυμηθούμε ότι η ομορφιά δεν χρειάζεται πάντα κάτι εντυπωσιακό, μερικές φορές κρύβεται στη λεπτομέρεια και στη μοναδικότητα.
Κοιτάζοντας αυτή την είσοδο, καταλαβαίνει κανείς αμέσως τι σημαίνει «σπίτι με χαρακτήρα». Ο ήλιος που ανατέλλει, ο φάρος, το καραβάκι, τα κύματα, τα πουλιά, ακόμα και ο φοίνικας, όλα παραπέμπουν σε καλοκαίρι, θάλασσα, νησί, μνήμες. Κάποιος αφιέρωσε χρόνο να σκεφτεί τι θέλει να «λέει» το σπίτι του πριν καν μπεις μέσα. Είναι μια μορφή τέχνης στην καθημερινότητα, κάτι που παλιότερα συναντούσαμε συχνά σε πόρτες, κάγκελα και αυλές.
Σήμερα, οι περισσότερες πόρτες πολυκατοικιών είναι ίδιες, γκρι, μαύρες, απλές, σχεδιασμένες μόνο για ασφάλεια και πρακτικότητα. Τίποτα κακό σε αυτό, αλλά λείπει η προσωπικότητα και η διάθεση να βάλεις λίγο συναίσθημα στον χώρο σου.
Κοιτάζοντας αυτή την εικόνα, νιώθεις αμέσως κάτι ρομαντικό και διαχρονικό. Δεν είναι απλώς μία λάμπα που φωτίζει τον δρόμο, είναι σχεδόν γλυπτό. Οι καμπύλες, οι λεπτομέρειες στο μέταλλο, η ζεστή κιτρινωπή λάμψη του φωτός, όλα δημιουργούν ατμόσφαιρα.
Παλιότερα, ο φωτισμός της πόλης δεν ήταν μόνο θέμα λειτουργικότητας αλλά και αισθητικής. Οι φανοστάτες σχεδιάζονταν για να ομορφαίνουν τον δημόσιο χώρο και να δίνουν χαρακτήρα στους δρόμους.
Σήμερα, στις περισσότερες πόλεις βλέπουμε απλές μεταλλικές κολόνες με ψυχρό λευκό LED. Φωτίζουν καλύτερα; Ναι. Είναι πιο οικονομικές; Σίγουρα. Αλλά δύσκολα θα τις θυμηθείς ή θα σταθείς να τις χαζέψεις.
Αυτή η εικόνα από παλιό σχολείο της Κύπρου δείχνει την αρχιτεκτονική με σεβασμό στον χώρο και στον άνθρωπο. Καμάρες, συμμετρία, πέτρα, αυλές που έχουν ζωή. Οι καμάρες πρόσφεραν σκιά, δροσιά, ρυθμό στο κτίσμα. Η αυλή ήταν χώρος συνάντησης, παιχνιδιού, κοινωνικοποίησης.
Σήμερα, πολλά σχολικά κτίρια χτίζονται με βασικό κριτήριο την ταχύτητα και το κόστος. Τετραγωνισμένα σχήματα, απλές επιφάνειες, ελάχιστη λεπτομέρεια. Λειτουργικά; Ναι. Αλλά σπάνια εμπνέουν. Κι όμως, ο χώρος όπου μεγαλώνουν τα παιδιά επηρεάζει τη διάθεσή τους, τη φαντασία τους, ακόμα και τον τρόπο που βιώνουν τη μάθηση.
Κοιτάζοντας αυτή τη λεπτομέρεια σε πρόσοψη κτιρίου, καταλαβαίνεις αμέσως πώς κάποτε η λειτουργικότητα συνδυαζόταν με την τέχνη. Μια απλή υδρορροή δεν ήταν απλώς σωλήνας αποχέτευσης νερού, γινόταν γλυπτό. Η γυναικεία φιγούρα, τα διακοσμητικά στοιχεία, η έκφραση, όλα δείχνουν ότι κάποιος τεχνίτης αφιέρωσε χρόνο και φαντασία. Ήταν μια εποχή όπου ακόμα και τα «δευτερεύοντα» μέρη ενός κτιρίου είχαν χαρακτήρα.
Σήμερα οι περισσότερες υδρορροές είναι πλαστικοί σωλήνες χωρίς καμία αισθητική πρόθεση. Κανείς δεν σταματά να τις κοιτάξει και κανείς δεν εμπνέεται από αυτές. Κι όμως, αυτές οι μικρές λεπτομέρειες είναι που έδιναν προσωπικότητα στις πόλεις, έκαναν έναν δρόμο να ξεχωρίζει από τον άλλον και δημιουργούσαν ταυτότητα.
Αυτή η παλιά βρύση είναι ίσως από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της αισθητικής που κάποτε θεωρούσαμε αυτονόητη. Δεν ήταν απλώς σημείο για να πιει κάποιος νερό, ήταν διακοσμητικό στοιχείο του δημόσιου χώρου. Η μορφή προσώπου, τα σκαλίσματα, οι καμπύλες, όλα μιλούν για μια εποχή όπου η ομορφιά είχε θέση στην καθημερινότητα, όπου το «χρήσιμο» δεν απέκλειε το «όμορφο».
Σήμερα οι περισσότερες βρύσες είναι μεταλλικές ή πλαστικές, τυποποιημένες, χωρίς χαρακτήρα. Κάνουν τη δουλειά τους, αλλά δεν λένε καμία ιστορία.
Κοιτάζοντας αυτό το τζάκι, καταλαβαίνεις αμέσως πως κάποτε τα σπίτια δεν ήταν μόνο λειτουργικά. Γλυπτά, περίτεχνα ανάγλυφα, συμμετρία, λεπτομέρειες που απαιτούσαν χρόνο, τεχνίτες και αγάπη για το ωραίο. Το τζάκι δεν ήταν μια γωνιά του σπιτιού, ήταν το κέντρο του, το σημείο όπου μαζευόταν η οικογένεια, συζητούσε, ζούσε.
Σήμερα τα περισσότερα τζάκια είναι μινιμαλιστικά κουτιά στον τοίχο. Καθαρά, πρακτικά, αλλά σιωπηλά, δεν αφηγούνται τίποτα.
Δείτε αυτό το πόμολο, δεν είναι απλώς ένα μέσο για να ανοίγει μια πόρτα, είναι μικρό έργο τέχνης. Καμπύλες, σκαλίσματα, συμμετρία, λεπτομέρειες που θυμίζουν κοσμήματα, κάποτε τέτοια στοιχεία έδιναν προσωπικότητα σε ένα σπίτι. Το πόμολο ήταν μέρος της αρχιτεκτονικής αφήγησης. Έδειχνε φροντίδα, αισθητική, ήταν κάτι που άγγιζες καθημερινά αλλά δεν ήταν ποτέ «αδιάφορο».
Σήμερα τα περισσότερα πόμολα είναι απλά μεταλλικά ή μαύρα, ίσια, μινιμαλιστικά. Λειτουργικά, ναι, αλλά χωρίς συναίσθημα. Η παλιά αισθητική έλεγε, ακόμη και το μικρό αξίζει ομορφιά ενώ η σύγχρονη αισθητική λέει, όσο πιο απλό, τόσο πιο πρακτικό.
Κοιτάζοντας αυτό το σπίτι, νιώθεις πως δεν χτίστηκε απλώς για να στεγάσει ανθρώπους. Πέτρα, ξύλο, χρώματα, μπαλκόνια με φυτά, παραθυρόφυλλα που ανοίγουν στον ήλιο. Κάθε στοιχείο έχει χαρακτήρα. Καμία γραμμή δεν είναι τυχαία και καμία λεπτομέρεια δεν είναι απρόσωπη.
Τα παλιά σπίτια μιλούσαν για τους ανθρώπους τους, έδειχναν φροντίδα, χρόνο, μεράκι. Ήταν κομμάτι της γειτονιάς, όχι απλώς κατασκευές μέσα της. Σήμερα πολλά σπίτια είναι «κουτιά» από μπετόν και γυαλί. Καθαρά, μοντέρνα, αλλά συχνά χωρίς ταυτότητα, θα μπορούσαν να βρίσκονται οπουδήποτε στον κόσμο. Όταν ο χώρος γύρω σου έχει αισθητική, επηρεάζει και τον τρόπο που ζεις μέσα του.
Κάποτε οι σκάλες δεν ήταν απλώς μέσο για να ανέβεις έναν όροφο. Ήταν μέρος της ομορφιάς του σπιτιού, ένα στοιχείο που έδειχνε φροντίδα, τεχνική και αισθητική. Δείτε τις καμπύλες στα ξύλα, τα σκαλίσματα κάτω από κάθε σκαλοπάτι, τη συμμετρία στα κάγκελα. Αυτές οι λεπτομέρειες δεν ήταν απαραίτητες για τη λειτουργία, ήταν απαραίτητες για την ψυχή του χώρου.
Σήμερα οι περισσότερες σκάλες είναι ευθείες γραμμές, μέταλλο και γυαλί, καθαρές, μοντέρνες, αλλά σιωπηλές, και όμως, τέτοιες λεπτομέρειες είναι που κάνουν ένα σπίτι να νιώθεις «σπίτι» και όχι απλώς χώρο διαμονής.
Κοιτάξτε αυτές τις στέγες. Καμπύλες, γλυπτά, καμινάδες-κοσμήματα, διακοσμητικά στοιχεία που δύσκολα προσέχεις με την πρώτη ματιά αλλά όταν τα δεις, δεν τα ξεχνάς. Κάποτε οι στέγες ήταν μέρος της αρχιτεκτονικής έκφρασης. Έδιναν χαρακτήρα σε μια πόλη, την έκαναν αναγνωρίσιμη, μοναδική.
Σήμερα οι περισσότερες στέγες είναι επίπεδες επιφάνειες ή απλές κατασκευές χωρίς ιδιαίτερη μορφή. Λειτουργικές, οικονομικές, αλλά χωρίς αφήγηση. Και όμως, παλιά ακόμη και το ψηλότερο σημείο ενός κτιρίου είχε σημασία, γιατί η αισθητική δεν σταματούσε στο ύψος των ματιών.
Κάποτε τα συντριβάνια δεν ήταν απλώς διακοσμητικά στοιχεία σε πλατείες και κήπους. Ήταν σημεία συνάντησης, χαλάρωσης και ρομαντισμού, μικρές οάσεις μέσα στην πόλη. Γλυπτά, πέτρα δουλεμένη στο χέρι, νερό που έτρεχε απαλά δημιουργώντας ατμόσφαιρα. Γύρω τους λουλούδια, πράσινο, ζωή, ο χώρος από μόνος του σε προσκαλούσε να σταθείς και να κοιτάξεις.
Σήμερα πολλά συντριβάνια είναι απλά τσιμεντένιες κατασκευές με πίδακες νερού, λειτουργικά, αλλά χωρίς ψυχή. Δεν σε κάνουν να σταματήσεις.
