Θεόφιλος Τσερκέζης
Ανοίγεις το TikTok και βλέπεις queer creators. Ανοίγεις το Netflix και βρίσκεις LGBTQ+ χαρακτήρες σε σειρές που παρακολουθούν εκατομμύρια άνθρωποι. Οι μεγαλύτερες μουσικές σκηνές του κόσμου φιλοξενούν καλλιτέχνες που μιλούν ανοιχτά για τη σεξουαλικότητά τους, ενώ τα Pride πραγματοποιούνται σε πόλεις που πριν από λίγες δεκαετίες δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν κάτι τέτοιο.
Για πολλούς, αυτή η αυξημένη παρουσία γεννά ένα ερώτημα: Υπάρχουν όντως περισσότεροι LGBTQ+ άνθρωποι σήμερα ή απλώς είναι πιο ορατοί;
Είναι μια ερώτηση που εμφανίζεται συχνά στις συζητήσεις γύρω από τη σύγχρονη κοινωνία. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η LGBTQ+ κοινότητα είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Άλλοι πιστεύουν ότι πρόκειται για μια «τάση» που ενισχύεται από τα social media. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη και πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Η διαφορετικότητα δεν είναι κάτι καινούργιο
Αν υπάρχει ένα πράγμα που μας διδάσκει η ιστορία, είναι ότι η σεξουαλική και έμφυλη διαφορετικότητα δεν εμφανίστηκε ξαφνικά τον 21ο αιώνα. Από την αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη μέχρι την Αναγέννηση και τη σύγχρονη εποχή, υπάρχουν καταγραφές ανθρώπων που βίωναν τη σεξουαλικότητα και την ταυτότητά τους με τρόπους που δεν ταυτίζονταν με τα παραδοσιακά πρότυπα της κοινωνίας τους.
Αυτό που άλλαξε δεν είναι η ύπαρξη αυτών των ανθρώπων. Αυτό που άλλαξε είναι η δυνατότητα να μιλούν ανοιχτά γι’ αυτό. Για αιώνες, η κοινωνική κατακραυγή, οι θρησκευτικές αντιλήψεις, οι νόμοι και ο φόβος της απόρριψης ανάγκασαν πολλούς ανθρώπους να ζουν κρυφά. Η διαφορετικότητα υπήρχε, αλλά σπάνια ήταν ορατή. Και εδώ βρίσκεται το κλειδί για να κατανοήσουμε τη σημερινή πραγματικότητα.
Η διαφορά ανάμεσα στην ύπαρξη και την ορατότητα
Φανταστείτε μια πόλη όπου για δεκαετίες κανείς δεν μιλούσε δημόσια για ψυχική υγεία. Ξαφνικά αρχίζουν να γίνονται καμπάνιες ενημέρωσης, άνθρωποι μοιράζονται τις εμπειρίες τους και η συζήτηση γίνεται πιο ανοιχτή. Θα σήμαινε αυτό ότι ξαφνικά εμφανίστηκαν περισσότερα άτομα με άγχος ή κατάθλιψη; Όχι απαραίτητα. Το πιθανότερο είναι ότι περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται ασφαλείς να μιλήσουν για κάτι που παλαιότερα έκρυβαν. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με την LGBTQ+ κοινότητα. Η αυξημένη ορατότητα δεν σημαίνει αυτόματα ότι αυξήθηκε ο αριθμός των LGBTQ+ ανθρώπων. Σημαίνει ότι περισσότεροι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν ανοιχτά αυτό που είναι.
Η δύναμη της εκπροσώπησης
Για πολλά χρόνια, οι LGBTQ+ χαρακτήρες στα media ήταν είτε ανύπαρκτοι είτε παρουσιάζονταν μέσα από στερεότυπα. Σήμερα η εικόνα είναι διαφορετική. Οι θεατές βλέπουν LGBTQ+ χαρακτήρες σε δημοφιλείς σειρές, ταινίες και βιβλία. Καλλιτέχνες, αθλητές και δημόσια πρόσωπα μιλούν πιο ανοιχτά για τη ζωή τους. Αυτή η εκπροσώπηση λειτουργεί σαν καθρέφτης για πολλούς ανθρώπους που μέχρι πρόσφατα δεν έβλεπαν τον εαυτό τους πουθενά. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, έχουν υπάρξει προσωπικότητες που έσπασαν στερεότυπα σε χώρους όπου μέχρι πρόσφατα κάτι τέτοιο θεωρούνταν σχεδόν αδιανόητο. Στον χώρο του ποδοσφαίρου, ο Justin Fashanu έγινε το 1990 ο πρώτος επαγγελματίας ποδοσφαιριστής που δήλωσε δημόσια ότι είναι gay, σε μια εποχή όπου το άθλημα παρέμενε ιδιαίτερα συντηρητικό. Χρόνια αργότερα, ο Josh Cavallo προχώρησε επίσης σε coming out ενώ αγωνιζόταν ακόμη σε κορυφαίο επαγγελματικό επίπεδο, στέλνοντας ένα ισχυρό μήνυμα ορατότητας στον χώρο του ποδοσφαίρου. Στον αθλητισμό γενικότερα, προσωπικότητες όπως ο Carl Nassib στο NFL και ο Jason Collins στο NBA έγραψαν ιστορία, καθώς έγιναν από τους πρώτους αθλητές σε κορυφαία επαγγελματικά πρωταθλήματα που μίλησαν ανοιχτά για τη σεξουαλικότητά τους. Αντίστοιχα, στον χώρο της πολιτικής, πρόσωπα όπως η Jóhanna Sigurðardóttir, η πρώτη ανοιχτά LGBTQ+ πρωθυπουργός στον κόσμο, και ο Harvey Milk, ένας από τους πρώτους ανοιχτά gay εκλεγμένους πολιτικούς στις Ηνωμένες Πολιτείες, απέδειξαν ότι η δημόσια ζωή και η πολιτική εκπροσώπηση δεν χρειάζεται να συμβαδίζουν με τη σιωπή γύρω από την ταυτότητα κάποιου.
Η ορατότητα έχει έναν σημαντικό ψυχολογικό αντίκτυπο. Όταν βλέπεις ανθρώπους σαν εσένα να υπάρχουν, να πετυχαίνουν και να γίνονται αποδεκτοί, είναι πιο εύκολο να αποδεχτείς και εσύ τον εαυτό σου. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί LGBTQ+ άνθρωποι αναφέρουν πως η πρώτη φορά που ένιωσαν ότι δεν είναι μόνοι ήταν μέσα από μια ταινία, μια σειρά ή μια δημόσια προσωπικότητα.
Ο ρόλος των social media
Αν υπάρχει ένας παράγοντας που έχει αλλάξει ριζικά το τοπίο, αυτός είναι τα social media. Πριν από είκοσι χρόνια, ένας νέος που μεγάλωνε σε μια μικρή πόλη ή σε ένα συντηρητικό περιβάλλον μπορεί να πίστευε ότι είναι ο μόνος άνθρωπος στον κόσμο που νιώθει διαφορετικά. Σήμερα, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, μπορεί να βρει κοινότητες, εμπειρίες και ανθρώπους που μοιράζονται παρόμοια βιώματα. Το TikTok, το Instagram και άλλες πλατφόρμες έχουν δημιουργήσει χώρους όπου οι άνθρωποι μπορούν να εκφραστούν πιο ελεύθερα και να συνδεθούν μεταξύ τους. Αυτό δεν δημιουργεί LGBTQ+ ανθρώπους. Δημιουργεί, όμως, περισσότερη ορατότητα και περισσότερες ευκαιρίες για έκφραση.
Η Gen Z και η νέα πραγματικότητα
Καμία γενιά δεν έχει συζητηθεί τόσο πολύ γύρω από θέματα ταυτότητας όσο η Gen Z. Οι νέοι σήμερα μεγαλώνουν σε έναν κόσμο διαφορετικό από εκείνον των γονιών ή των παππούδων μας. Έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες, εκτίθενται σε διαφορετικές κουλτούρες και συναντούν μεγαλύτερη ποικιλομορφία στις εμπειρίες που βλέπουν γύρω τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα περισσότεροι νέοι να αισθάνονται άνετα να εξερευνήσουν ή να εκφράσουν ανοιχτά τη σεξουαλική τους ταυτότητα.
Για κάποιους παρατηρητές, αυτή η αλλαγή μοιάζει ξαφνική. Στην πραγματικότητα, όμως, μπορεί να είναι το αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που επιτρέπει περισσότερη ελευθερία από ό,τι στο παρελθόν. Οι νέες γενιές δεν μεγαλώνουν απαραίτητα διαφορετικές. Μεγαλώνουν σε ένα διαφορετικό περιβάλλον.
Γιατί πολλοί το εκλαμβάνουν ως «μόδα»;
Κάθε μεγάλη κοινωνική αλλαγή συνοδεύεται από αντιδράσεις και παρερμηνείες. Όταν μια ομάδα ανθρώπων που για χρόνια ήταν αόρατη αρχίζει να γίνεται ορατή, δημιουργείται συχνά η εντύπωση ότι εμφανίστηκε ξαφνικά.
Το ίδιο συνέβη με τις γυναίκες σε πολλούς επαγγελματικούς χώρους. Το ίδιο συνέβη με διάφορες εθνικές και πολιτισμικές ομάδες όταν απέκτησαν μεγαλύτερη εκπροσώπηση στα media. Η αυξημένη παρουσία μιας ομάδας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυξήθηκε ο αριθμός της. Σημαίνει ότι η παρουσία της έγινε πιο εμφανής.
Όταν κάποιος βλέπει περισσότερες LGBTQ+ ιστορίες, περισσότερους queer δημιουργούς ή περισσότερες συζητήσεις γύρω από αυτά τα θέματα, μπορεί εύκολα να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για μια νέα τάση. Ωστόσο, η ορατότητα και η μόδα δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η μόδα έρχεται και φεύγει. Η ανθρώπινη διαφορετικότητα παραμένει.
Η σημασία της αποδοχής
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της σημερινής εποχής δεν είναι αν υπάρχουν περισσότεροι LGBTQ+ άνθρωποι, αλλά ότι περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται ασφαλείς να είναι ο εαυτός τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι προκαταλήψεις έχουν εξαφανιστεί ή ότι η αποδοχή είναι δεδομένη παντού. Σε πολλές χώρες, αλλά και σε πολλές κοινότητες, εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις, διακρίσεις και φόβοι. Ωστόσο, σε σύγκριση με προηγούμενες δεκαετίες, η δυνατότητα έκφρασης είναι αναμφίβολα μεγαλύτερη. Και αυτή η αλλαγή επηρεάζει όχι μόνο τα LGBTQ+ άτομα, αλλά και την κοινωνία συνολικά. Όσο περισσότερο γνωρίζουμε διαφορετικές εμπειρίες και ανθρώπους, τόσο περισσότερο διευρύνεται η κατανόησή μας για τον κόσμο γύρω μας.
Τελικά, τι συμβαίνει;
Υπάρχουν περισσότεροι LGBTQ+ άνθρωποι σήμερα από ό,τι στο παρελθόν; Οι εκτιμήσεις διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τη χώρα, την ηλικιακή ομάδα και τη μεθοδολογία της κάθε έρευνας. Σε μεγάλες δημοσκοπήσεις, περίπου ένας στους δέκα ενήλικες δηλώνει ότι ανήκει στην LGBTQ+ κοινότητα, ενώ στις νεότερες γενιές τα ποσοστά είναι αισθητά υψηλότερα, φτάνοντας σε ορισμένες περιπτώσεις σχεδόν τον έναν στους τέσσερις. Παρ’ όλα αυτά, κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με απόλυτη βεβαιότητα τον πραγματικό αριθμό, καθώς η σεξουαλική ταυτότητα και ο σεξουαλικός προσανατολισμός παραμένουν προσωπικά ζητήματα και δεν αισθάνονται όλοι οι άνθρωποι άνετα να μιλήσουν ανοιχτά γι’ αυτά. Το «όμορφο» πλέον αν μπορώ να το χαρακτηρίσω έτσι, είναι ότι υπάρχουν περισσότεροι άνθρωποι που νιώθουν αρκετά ασφαλείς ώστε να μιλήσουν ανοιχτά για το ποιοι είναι. Και ίσως αυτό να είναι το πραγματικό θέμα της εποχής μας. Όχι η ύπαρξη περισσότερων LGBTQ+ ανθρώπων, αλλά η ύπαρξη περισσότερου χώρου για αυθεντικότητα. Γιατί τελικά, η μεγαλύτερη αλλαγή δεν είναι απαραίτητα ότι οι άνθρωποι άλλαξαν. Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή είναι ότι, έστω και αργά, αλλάζει η κοινωνία γύρω τους.
