Ριάνα Στυλιανού
Για την Κατερίνα Ευστρατίου, η υφαντική δεν ήταν ποτέ απλώς μια παραδοσιακή τέχνη που πρέπει να προστατευτεί από τον χρόνο. Είναι μια ζωντανή δημιουργική γλώσσα, που μπορεί να αλλάζει, να αποκτά νέες μορφές και να βρίσκει τη θέση της στο σύγχρονο design και την τέχνη.
Αυτή ακριβώς τη φιλοσοφία εκφράζει και το επόμενο κεφάλαιο της πορείας της. Το Katerina Efstratiou Weaving Studio μετονομάζεται σε Weaving House Katerina Efstratiou, σηματοδοτώντας κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια απλή αλλαγή ονόματος.
Το νέο Weaving House αναπτύσσεται γύρω από τέσσερις βασικούς πυλώνες: τα έργα τέχνης, την εκπαίδευση μέσα από μαθήματα και workshops, τους αργαλειούς και τα εργαλεία υφαντικής, αλλά και τα functional design pieces, όπως scarves και φωτιστικά.
@stemajourneys
Ένα σύγχρονο «σπίτι» αφιερωμένο στην υφαντική, με βαθιές ρίζες στην κυπριακή παράδοση και, ταυτόχρονα, το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον και το εξωτερικό.
Ο κυπριακός αργαλειός και μια τέχνη που περνούσε από γενιά σε γενιά
Για να καταλάβει κανείς τη σημασία της δουλειάς της Κατερίνας Ευστρατίου, χρειάζεται πρώτα να επιστρέψει στην ιστορία του κυπριακού αργαλειού.
Για αιώνες, η υφαντική αποτελούσε σημαντικό κομμάτι της καθημερινής ζωής στην Κύπρο. Πολύ πριν από τη μαζική παραγωγή υφασμάτων, ο αργαλειός είχε θέση σε πολλά σπίτια και οι γυναίκες ύφαιναν όσα χρειάζονταν για την οικογένεια και το νοικοκυριό: από ενδύματα και σεντόνια μέχρι πετσέτες, τραπεζομάντηλα και άλλα χρηστικά ή διακοσμητικά υφάσματα.
Η γνώση δεν μεταδιδόταν μέσα από βιβλία ή οργανωμένες σχολές. Μεταδιδόταν κυρίως μέσα στην οικογένεια, από τη μία γενιά γυναικών στην επόμενη. Η υφαντική γινόταν έτσι όχι μόνο μια πρακτική δεξιότητα, αλλά ένας τρόπος μέσα από τον οποίο διατηρούνταν σχέδια, τεχνικές και στοιχεία της ταυτότητας κάθε τόπου.
@stemajourneys
Με την εκβιομηχάνιση και την αλλαγή του τρόπου ζωής, ο αργαλειός άρχισε σταδιακά να απομακρύνεται από την καθημερινότητα. Μαζί του άρχισε να περιορίζεται και η βιωματική μετάδοση αυτής της γνώσης. Σήμερα, η προσπάθεια επαναφοράς της υφαντικής αποκτά επομένως μια διαφορετική σημασία: δεν αφορά μόνο τη διατήρηση παλιών αντικειμένων, αλλά και τη συνέχιση της ίδιας της τεχνικής.
Φυτιώτικο κέντημα: Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κεφάλαια της κυπριακής υφαντικής
Ξεχωριστή θέση σε αυτή την παράδοση κατέχει το φυτιώτικο κέντημα, η χαρακτηριστική μορφή υφαντικής που συνδέεται με τη Φύτη της επαρχίας Πάφου και αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς στη δημιουργική δουλειά της Κατερίνας.
Τα Φυτιώτικα κεντήματα ξεχωρίζουν κυρίως για τα «πλουμιά» τους, τα διακοσμητικά μοτίβα που δημιουργούνται κατά τη διάρκεια της ύφανσης. Γεωμετρικές φόρμες, έντονες αντιθέσεις και επαναλαμβανόμενα σχέδια σχηματίζουν μια ιδιαίτερη οπτική γλώσσα που κάνει τα συγκεκριμένα υφαντά άμεσα αναγνωρίσιμα.
@stemajourneys
Το ενδιαφέρον βρίσκεται και στον ίδιο τον τρόπο δημιουργίας τους. Η διακόσμηση δεν προστίθεται απλώς πάνω σε ένα ολοκληρωμένο ύφασμα, αλλά αποτελεί μέρος της διαδικασίας της ύφανσης. Απαιτεί χρόνο, ακρίβεια και γνώση του αργαλειού, στοιχεία που καθιστούν κάθε χειροποίητο κομμάτι αποτέλεσμα δεξιοτεχνίας και υπομονής.
Παραδοσιακά, τέτοιου είδους υφαντά είχαν τόσο πρακτική όσο και διακοσμητική χρήση και συνδέονταν στενά με το κυπριακό σπίτι και την προίκα. Πίσω από κάθε κομμάτι, όμως, υπήρχε και κάτι λιγότερο ορατό: η γνώση της γυναίκας που το δημιουργούσε και μιας τεχνικής που είχε διδαχθεί από τις προηγούμενες γενιές.
@stemajourneys
Εδώ ακριβώς συναντάται το παρελθόν με τη σύγχρονη δουλειά της Κατερίνας Ευστρατίου. Στόχος της δεν είναι να αναπαράγει το Φυτιώτικο κέντημα σαν ένα αντικείμενο που πρέπει να μείνει ανέγγιχτο στον χρόνο, αλλά να διατηρεί την τεχνική και την ταυτότητά του, δίνοντάς τους μια νέα αισθητική και λειτουργία.
Γιατί ίσως ο πιο ουσιαστικός τρόπος να προστατεύσεις μια παράδοση δεν είναι να την κρατήσεις ίδια, αλλά να δημιουργήσεις τις συνθήκες για να συνεχίσει να χρησιμοποιείται και να εξελίσσεται.
Από Weaving Studio σε Weaving House. Τι σηματοδοτεί αυτή η αλλαγή για εσένα και γιατί ένιωσες ότι τώρα ήταν η κατάλληλη στιγμή για να γίνει;
Η αλλαγή ήρθε πολύ οργανικά. Το studio εξελίχθηκε σε κάτι μεγαλύτερο από έναν προσωπικό χώρο δημιουργίας. Το Weaving House Katerina Efstratiou εκφράζει καλύτερα αυτό που θέλω να δημιουργήσω: ένα «σπίτι» για την υφαντική, όπου συνυπάρχουν η τέχνη, η εκπαίδευση, τα εργαλεία και το design.
Το Weaving House Katerina Efstratiou αναπτύσσεται πλέον γύρω από τέσσερις διαφορετικούς πυλώνες. Πώς προέκυψε αυτή η δομή και πώς συνδέονται μεταξύ τους;
Οι τέσσερις πυλώνες είναι τα έργα τέχνης, τα μαθήματα και workshops, οι αργαλειοί και τα εργαλεία υφαντικής και, τέλος, τα functional pieces, όπως scarves, βάζα και φωτιστικά. Προέκυψαν μέσα από την εξέλιξη της δουλειάς μου και, παρόλο που είναι διαφορετικοί, ο ένας συμπληρώνει τον άλλο.
@stemajourneys
Ένα πολύ ενδιαφέρον κομμάτι του νέου concept είναι ότι κάποιος μπορεί πλέον να βρει μέσα από το Weaving House αργαλειούς και εργαλεία υφαντικής. Γιατί ήταν σημαντικό για εσένα να δημιουργήσεις αυτή την πρόσβαση στην Κύπρο;
Έβλεπα μέσα από τα μαθήματα ότι υπήρχε κόσμος που ήθελε να συνεχίσει την υφαντική και στο σπίτι, αλλά δεν είχε εύκολη πρόσβαση στον κατάλληλο εξοπλισμό. Ήθελα λοιπόν να προσφέρω όχι μόνο τη γνώση, αλλά και τα εργαλεία για να μπορεί κάποιος να συνεχίσει μόνος του.
@stemajourneys
Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι με αυτόν τον τρόπο δεν δημιουργείς απλώς προϊόντα, αλλά τις προϋποθέσεις ώστε περισσότεροι άνθρωποι να ασχοληθούν με την υφαντική. Είναι αυτό μέρος του μεγαλύτερου οράματός σου;
Ναι, απόλυτα. Θέλω η υφαντική να παραμείνει ζωντανή και να γίνει πιο προσιτή σε μια νέα γενιά ανθρώπων. Η παράδοση συνεχίζει να υπάρχει όταν υπάρχουν άνθρωποι που τη μαθαίνουν, τη χρησιμοποιούν και τελικά την εξελίσσουν.
Η δουλειά σου έχει συνδεθεί έντονα με την αναβίωση της κυπριακής υφαντικής παράδοσης και ειδικότερα του φυτιώτικου κεντήματος. Πώς μπορείς να εξελίξεις μια παράδοση χωρίς να χάσεις αυτό που την κάνει αυθεντική;
Πρέπει πρώτα να γνωρίζεις και να σέβεσαι την παράδοση. Κρατώ την τεχνική και την ταυτότητα του Φυτιώτικου, αλλά προσπαθώ να τις επανερμηνεύω μέσα από μια πιο σύγχρονη αισθητική και τη δική μου δημιουργική ματιά.
Η solo έκθεση
Το νέο κεφάλαιο του Weaving House συμπίπτει και με μια σημαντική στιγμή για την ίδια τη δημιουργό: την προετοιμασία της solo έκθεσής της στη RODAX Art Gallery, όπου το φυτιώτικο γίνεται ξανά η αφετηρία για κάτι καινούργιο.
Αυτή την περίοδο προετοιμάζεσαι για τη solo έκθεσή σου στη RODΑX Art Gallery. Τι σημαίνει για εσένα αυτή η έκθεση και γιατί θεωρείς ότι έρχεται στην κατάλληλη στιγμή της δημιουργικής σου πορείας;
Έρχεται σε μια στιγμή που νιώθω ότι η δουλειά μου περνά σε μια νέα φάση. Είναι μια ευκαιρία να παρουσιάσω πιο ολοκληρωμένα τη δική μου προσέγγιση στην υφαντική και τον τρόπο με τον οποίο επανερμηνεύω το Φυτιώτικο σήμερα.
@stemajourneys
Τι θα συναντήσει κάποιος μπαίνοντας στην έκθεση; Υπάρχει κάποια κεντρική ιδέα ή αφήγηση που θα συνδέει τα έργα μεταξύ τους;
Η βάση θα είναι το Φυτιώτικο, αλλά με ένα σύγχρονο twist. Θα παρουσιαστούν υφαντά έργα και πιθανότατα κάποια functional pieces, όπως scarves και φωτιστικά. Θέλω ο επισκέπτης να αναγνωρίζει την παράδοση, αλλά να τη βλέπει μέσα από μια διαφορετική ματιά.
Όταν δημιουργείς ένα υφαντό για μια έκθεση, δουλεύεις διαφορετικά από όταν σχεδιάζεις ένα αντικείμενο που προορίζεται να φορεθεί ή να χρησιμοποιηθεί;
Σε ένα έργο τέχνης υπάρχει μεγαλύτερη ελευθερία πειραματισμού. Σε ένα functional piece πρέπει να σκεφτείς παράλληλα τη χρηστικότητα και την αντοχή του. Η δημιουργική ταυτότητα, όμως, παραμένει η ίδια.
Από την Κύπρο στο εξωτερικό
Το όραμα, ωστόσο, δεν σταματά στην Κύπρο. Η Κατερίνα κάνει ήδη τα πρώτα βήματα προς μια διεθνή παρουσία, με το κυπριακό στοιχείο να παραμένει στον πυρήνα της δουλειάς της.
Μέχρι πού θέλεις να ταξιδέψει το Weaving House; Υπάρχουν ήδη τα πρώτα βήματα προς το εξωτερικό που μπορείς να μοιραστείς μαζί μας;
Θέλω πολύ το Weaving House να αποκτήσει παρουσία και εκτός Κύπρου και είναι πραγματικά συγκινητικό να βλέπω ότι τα πρώτα βήματα προς αυτή την κατεύθυνση έχουν ήδη αρχίσει να γίνονται. Μία από τις πρώτες συνεργασίες αφορά το Filos by Halepi στο Λονδίνο, έναν χώρο εστίασης που θα έχει έντονη κυπριακή ταυτότητα και στον οποίο θα παρουσιαστούν έργα μου μαζί με δημιουργίες άλλων Κύπριων και Κυπρίων καλλιτεχνών.
Αυτό που κάνει τη συγκεκριμένη συνεργασία ακόμη πιο ξεχωριστή είναι ο τρόπος με τον οποίο στοιχεία της κυπριακής παράδοσης θα ενσωματωθούν συνολικά στην εμπειρία του χώρου. Τα κεραμικά ποτήρια θα είναι δημιουργίες Κύπριου κεραμίστα, στα private events θα χρησιμοποιούνται λευκαρίτικα τραπεζομάντιλα, ενώ στους τοίχους θα φιλοξενούνται έργα Κύπριων καλλιτεχνών. Είναι ουσιαστικά ένας χώρος όπου η γαστρονομία, η τέχνη και το design θα συναντούν την κυπριακή κουλτούρα με έναν σύγχρονο τρόπο.
Έχει ενδιαφέρον ότι η δουλειά σου θα παρουσιαστεί σε έναν χώρο εστίασης και όχι αποκλειστικά σε μια γκαλερί. Πώς βλέπεις αυτή τη συνύπαρξη τέχνης, design και φιλοξενίας;
Πιστεύω ότι η τέχνη δεν χρειάζεται να περιορίζεται στις γκαλερί. Η υφαντική μπορεί να ενταχθεί πολύ φυσικά στην αρχιτεκτονική, το design και τη φιλοξενία και να γίνει μέρος της καθημερινής εμπειρίας ενός χώρου. Είναι κάτι που είχα την ευκαιρία να εξερευνήσω και στο παρελθόν, μέσα από τη συνεργασία μου με το Nema Restaurant στο Anemi. Μου αρέσει πολύ αυτή η προσέγγιση, γιατί επιτρέπει στον κόσμο να έρθει σε επαφή με την τέχνη με έναν πιο άμεσο και φυσικό τρόπο, όχι απαραίτητα μέσα στο πλαίσιο μιας έκθεσης.
Αν κοιτάξεις το Weaving House Katerina Efstratiou σε πέντε χρόνια από σήμερα, τι θα ήθελες να έχει γίνει;
Θα ήθελα να έχει εξελιχθεί σε έναν δημιουργικό κόμβο γύρω από την υφαντική, με ακόμη περισσότερες συνεργασίες, εκθέσεις και projects στην Κύπρο και το εξωτερικό, χωρίς να χάσει τη σύνδεσή του με την κυπριακή παράδοση.
Αν έπρεπε να περιγράψεις με μία πρόταση τι θέλεις να αντιπροσωπεύει το Weaving House Katerina Efstratiou στη σύγχρονη κυπριακή —και γιατί όχι διεθνή— δημιουργική σκηνή, ποια θα ήταν αυτή;
Έναν χώρο όπου η κυπριακή υφαντική παράδοση παραμένει ζωντανή, εξελίσσεται μέσα από μια σύγχρονη ματιά και μπορεί να ταξιδέψει πέρα από τα όρια της Κύπρου.
Η ιστορία του αργαλειού
Η τέχνη της υφαντικής στην Κύπρο έχει αρχαιότατες ρίζες μιας και εδραιώθηκε στο νησί γύρω στο 600 π.Χ. κάτω από ιωνική επίδραση. Ο παραδοσιακός κυπριακός αργαλειός, γνωστός στην κυπριακή διάλεκτο ως «βούφα» (ή και γούφα, αρκαστήρι), αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά στοιχεία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς και της λαϊκής τέχνης της Κύπρου. Για αιώνες, η βούφα δεν ήταν απλώς μια χειροκίνητη μηχανή ύφανσης, αλλά η «καρδιά» της οικιακής οικονομίας και της κοινωνικής ζωής των γυναικών στο νησί
Ο αργαλειός ήταν το πιο απαραίτητο και το πιο πολύτιμο εργαλείο για την νοικοκυρά τα παλιά τα χρόνια. Αποτελούσε μέρος της καθημερινότητας και δεν έλειπε σχεδόν από κανένα σπίτι. Έχοντας αργαλειό στο σπίτι, στο πιο ευάερο και πιο ευήλιο δωμάτιο, κάθε αγροτική οικογένεια, ήταν σαν να είχε στη δούλεψη της ένα ατομικό υφαντουργικό εργαστήρι, που κάλυπτε όλες τις ανάγκες σε είδη ρουχισμού και κλινοσκεπασμάτων. Η παραδοσιακή υφαντική λαϊκή τέχνη περνούσε από γενιά σε γενιά. Όλες οι γυναίκες έπρεπε να μάθουν να χειρίζονται τον αργαλειό για να φτιάξουν την προίκα τους. Όσα νοικοκυριά δεν είχαν αργαλειό δανείζοταν από τους γείτονες ή απευθύνονταν στις επαγγελματίες υφάντρες.
Η Βούφα είναι γνωστή σε πάρα πολλά μέρη της Κύπρου. Οι υφάντριες ήταν ένα πάρα πολύ καλή επάγγελμα τον παλιό καιρό, γιατί τα υφάσματα, την τότε εποχή, ήταν δυσεύρετα και πάρα πολύ ακριβά για να μπορέσει κάποιος να τα αποκτήσει. Στην Βούφα έμπλεκαν πανί από μετάξι που παραγόταν από την επεξεργασία του κουκουλιού του μεταξοσκώληκα. Από αυτά τα μεταξωτά πανιά έραβαν νυφικά φορέματα και γαμπριάτικα πουκάμισα. Για την κατασκευή των σεντονιών ύφαινα την κλωστή που παραγόταν από την κάνναβη και τις σάρπες από το μαλλί που έγνεθαν από τα πρόβατα.
Κύρια όμως ασχολία της Βούφας ήταν τα «Κκιλίμια» ή «Πέπσια» όπως συνήθιζαν να τα λένε στο χωριό. Από παλιά ρούχα τα οποία η οικογένεια δεν χρειαζόταν τα έκοβαν σε λωρίδες και τα έμπλεκαν με τις κλωστές δημιουργώντας έτσι νέα υφάσματα. Αυτό αποδεικνύει ότι οι παλιοί κάτοικοι της κοινότητας ήταν οι καλύτεροι ανακυκλωτές.
Τι ήταν ο αργαλειός
Ο αργαλειός ήταν ένα παραδοσιακό, ξύλινο εργαλείο ύφανσης, με το οποίο οι άνθρωποι μετέτρεπαν τις κλωστές σε ύφασμα. Πριν από τη βιομηχανική παραγωγή και τα σύγχρονα υφαντουργεία, αποτελούσε βασικό κομμάτι του κυπριακού σπιτιού και ήταν απαραίτητος για την κατασκευή πολλών αντικειμένων καθημερινής χρήσης.
Με τη βοήθειά του οι γυναίκες ύφαιναν υφάσματα για ρούχα, σεντόνια, κουβέρτες, στρωσίδια, πετσέτες και άλλα είδη για το νοικοκυριό, ενώ σημαντικό μέρος της δουλειάς τους αφορούσε και την προίκα των κοριτσιών. Η διαδικασία απαιτούσε χρόνο, υπομονή και δεξιοτεχνία, καθώς ένα μόνο κομμάτι μπορούσε να χρειαστεί πολλές ώρες εργασίας μέχρι να ολοκληρωθεί.
Πέρα όμως από την πρακτική του χρησιμότητα, ο αργαλειός είχε σημαντική θέση στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή του τόπου. Η τέχνη της ύφανσης περνούσε από γενιά σε γενιά και μαζί της μεταδίδονταν τεχνικές, σχέδια και γνώσεις που αποτελούσαν μέρος της κυπριακής παράδοσης. Έτσι, ο αργαλειός δεν ήταν απλώς ένα εργαλείο παραγωγής υφάσματος, αλλά ένας τρόπος μέσα από τον οποίο διατηρούνταν ζωντανή μια ολόκληρη λαϊκή τέχνη.
