Μαρία Καραμάνου
Υπάρχουν λίγες στιγμές μέσα στη χρονιά που έχουν τη δύναμη να ενώσουν ολόκληρη την Κύπρο και ο Κατακλυσμός είναι μία από αυτές. Για πολλές γενιές Κυπρίων, η άφιξη του Κατακλυσμού σήμαινε κάτι πολύ περισσότερο από μια αργία ή ένα τριήμερο δίπλα στη θάλασσα.
Εικόνα από τον Κατακλυσμό στη Λάρνακα πριν το 2000
Σήμαινε το μεγάλο καλοκαιρινό ραντεβού, προετοιμασίες μέρες πριν, οικογένειες που έβαζαν τα καλά τους, αυτοκίνητα γεμάτα κόσμο και μια ατελείωτη πορεία προς τη Λάρνακα.
Σήμαινε φίλους που συναντιούνταν ξανά, συγγενείς που είχαν να ιδωθούν μήνες ή και χρόνια, παιδιά που έτρεχαν στις Φοινικούδες και ηλικιωμένους που κάθονταν στα παγκάκια θυμούμενοι τους Κατακλυσμούς μιας άλλης εποχής.
Η Λεωφόρος Αθηνών στις Φοινικούδες, γεμάτη κόσμο στους εορτασμούς του Κατακλυσμού πριν το 2000
Όμως η ιστορία αυτής της γιορτής δεν ξεκινά πριν από δεκαετίες, ξεκινά αιώνες πριν. Για να καταλάβει κανείς γιατί ο Κατακλυσμός παραμένει μέχρι σήμερα η αναγνωρίσιμη λαϊκή γιορτή της Κύπρου, πρέπει να ταξιδέψει πίσω στον χρόνο, εκεί όπου η θάλασσα, η παράδοση, η ποίηση, η μουσική και η λαϊκή ψυχή του τόπου ενώθηκαν για να δημιουργήσουν κάτι πραγματικά μοναδικό.
Μακρινές εικόνες κατά μήκος των Φοινικούδων πριν το 2000
Καθώς πλησιάζει και φέτος ο Κατακλυσμός, αξίζει να γυρίσουμε πίσω στον χρόνο και να θυμηθούμε πώς ξεκίνησαν όλα. Να ταξιδέψουμε σε εποχές όπου η Κύπρος δεν είχε αυτοκινητόδρομους, social media ή κινητά τηλέφωνα, αλλά είχε έναν λόγο που έκανε ανθρώπους από κάθε γωνιά του νησιού να κατεβαίνουν στη Λάρνακα. Ήταν το μεγάλο ραντεβού ολόκληρης της Κύπρου.
1929, γιορτή του Κατακλυσμού στη Λάρνακα (Πλατεία Παλαιού Δημαρχείου)
Στην αρχαιότητα, οι γιορτές κοντά στη θάλασσα συνδέονταν με τη λατρεία της Αφροδίτης, της θεάς που, σύμφωνα με τη μυθολογία, αναδύθηκε από τους αφρούς της θάλασσας. Στις παραλίες συγκεντρώνονταν νέες κοπέλες ντυμένες στα λευκά, τραγουδούσαν, χόρευαν και έριχναν λουλούδια στο πέλαγος προς τιμήν της θεάς.
Εικόνα από τους χορευτές
Οι γιορτές αυτές συμβόλιζαν τη γονιμότητα, την αναγέννηση της φύσης και τη δύναμη του νερού. Περιλάμβαναν μουσική, ποιητικούς αγώνες, χορούς και θαλάσσιες δραστηριότητες. Έθιμα που, με διαφορετική μορφή, διατηρούνται μέχρι και σήμερα.
Bίντεο με πλήθος κόσμου να επισκέπτεπεται την Λάρνακα με αφορμή τις εκδηλώσεις για την γιορτή του Κατακλυσμού, ενώ άλλοι κατέληξαν σε παραλίες της πόλης. Βλέπουμε το πανηγύρι Κατακλυσμού στην παραλία των Φοινικούδων στη Λάρνακα, τα παιδικά παιχνίδια, τους πλανοδιοπώλεις και τα παραδοσιακά εδέσματα.
Με το πέρασμα των χρόνων, η Λάρνακα εξελίχθηκε στο επίκεντρο των εορτασμών για τον Κατακλυσμό. Από τα τέλη του 19ου αιώνα καταγράφονται μαρτυρίες για χιλιάδες επισκέπτες που έφταναν στην πόλη από κάθε χωριό και πόλη της Κύπρου. Άλλοι έφερναν τα προϊόντα τους για πώληση, άλλοι αναζητούσαν νέα εμπορεύματα, ενώ οι ποιητάρηδες και οι μουσικοί περίμεναν τη μεγάλη στιγμή για να παρουσιάσουν το ταλέντο τους μπροστά στο κοινό.
Μάλιστα, η πρώτη Γιορτή έγινε στις 10 Ιουνίου του 1918, με πρωτοβουλία του ιστοριοδίφη Νεοκλή Κυριαζή. Η γιορτή έγινε στο «μεϊτάνι» (πλατεία) της Εμπορικής Λέσχης, όπου στήθηκε, «ταβλαρκά» (εξέδρα), όπως αναφέρει ο Χρ. Θ. Παλαίσιης στο βιβλίο του «Συλλογή διαφόρων εκλεκτών εθνικοϊστορικών και σατυρικοερωτικών ανεκδότων ποιημάτων και τραγουδιών, Λευκωσία 1931, σς.33-45 – η πανήγυρις του Κατακλυσμού εν Λάρνακι την 10ην Ιουνίου 1918”.» Παρευρίσκονταν μεταξύ άλλων, ο αρμοστής, διοικητές, δημοσιογράφοι και πλήθος κόσμου.
Πλήθος κόσμου σπεύδει να παρακολουθήσει τις εκδηλώσεις του Κατακλυσμού στην παραλία των Φοινικούδων στη Λάρνακα. Η διοργάνωση των εκδηλώσεων του Κατακλυσμού το 1976, ήταν η πρώτη μετά την Τουρκική εισβολή. Το πρόγραμμα περιλάμβανε διαγωνισμό τσιαττιστών, απαγγελία ποιημάτων και παραδοσιακούς κυπριακούς χορούς.
Κριτής των «μιάλων» (απαγγελίες) και των «μιτσιών» (τσιαττίσματα), ορίστηκε ο ποιητής Ιωάννης Περδίος. Το πρόγραμμα περιελάμβανε διαγωνισμό για τα καλύτερα λευκαρίτικα κεντήματα, διαγωνισμό ζωγραφικής και καλαθοποιίας, διαγωνισμό καλύτερης γυναικείας φορεσιάς, διαγωνισμό ομορφιάς, μακριών μαλλιών (βρουλλιών) κ.ά.
Κατακλυσμός στη Λάρνακα. Σχέδιο του Γάλλου καλλιτέχνη Boudier (1897)
Ήταν μια εποχή που ο Κατακλυσμός θύμιζε μεγάλο λαϊκό πανηγύρι. Οι δρόμοι γέμιζαν κόσμο, οι παραλίες μετατρέπονταν σε σκηνές γιορτής και η Λάρνακα γινόταν για λίγες ημέρες το κέντρο της Κύπρου. Στις αρχές του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα μετά το 1918, η γιορτή απέκτησε πιο οργανωμένη μορφή. Με πρωτοβουλία του τότε αντιδημάρχου και γιατρού Ν.Γ. Κυριαζή, οι διαγωνισμοί ποιητάρηδων, τραγουδιστών και χορευτών μπήκαν σε επίσημο πλαίσιο, δίνοντας νέα πνοή στον θεσμό.
Εικόνες από τη διοργάνωση των εκδηλώσεων του Κατακλυσμού στη Λάρνακα το 1976
Οι αυτοσχέδιοι ποιητικοί αγώνες στην άμμο μεταφέρθηκαν σε εξέδρες. Τα τσιαττιστά έγιναν θεσμός, οι χορευτές, οι μουσικοί και οι λαϊκοί καλλιτέχνες έβρισκαν στη Λάρνακα το μεγαλύτερο βήμα έκφρασης που μπορούσαν να φανταστούν και κάπως έτσι γεννήθηκε αυτό που γνωρίζουμε σήμερα.
Το αγώνισμα του ολισθηρού ιστού στον Κατακλυσμό
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναδείχθηκαν ακόμη περισσότερο τα περίφημα τσιαττιστά, οι αυτοσχέδιοι ποιητικοί διάλογοι που αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της κυπριακής λαϊκής παράδοσης. Οι ποιητικοί αυτοί αγώνες θεωρούνται η φυσική συνέχεια αρχαίων ποιητικών διαγωνισμών και αποτελούν μέχρι σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του Κατακλυσμού.
Μικροπωλητές στη γιορτή του Κατακλυσμού, 1953
Για δεκαετίες ολόκληρες, ο Κατακλυσμός σήμαινε ένα πράγμα: όλη η Κύπρος κατέβαινε Λάρνακα. Οικογένειες ξεκινούσαν από τα χαράματα με λεωφορεία, φορτηγάκια και αργότερα με αυτοκίνητα. Συγγενείς που είχαν μήνες ή και χρόνια να συναντηθούν αντάμωναν ξανά στις Φοινικούδες. Παλιές φιλίες αναβίωναν και έρωτες γεννιούνταν μέσα στη γιορτινή ατμόσφαιρα. Ήταν η εποχή που οι γονείς έδιναν ραντεβού «στο κάστρο», που τα παιδιά έτρεχαν με νεροπίστολα και που οι λουκουμάδες ήταν σχεδόν υποχρεωτική στάση και όσο περνούσαν τα χρόνια, η γιορτή μεγάλωνε ακόμη περισσότερο.
Φωτογραφία από παλαιότερες εκδηλώσεις του Κατακλυσμού στη Λάρνακα
Η πανήγυρη απλωνόταν κατά μήκος της παραλίας, από τη Μαρίνα μέχρι το Μεσαιωνικό Κάστρο. Πάγκοι με παραδοσιακά προϊόντα, χειροτεχνήματα, παιχνίδια, γλυκά και φαγητά δημιουργούσαν μια εικόνα που θύμιζε γιορτή άλλης εποχής.
Λουκουμάδες, ένα από τα παραδοσιακά γλυκά εδέσματα που σερβίρονται στον Κατακλυσμό
Παράλληλα, διοργανώνονταν διαγωνισμοί κυπριακής ποίησης, ερωτικών τραγουδιών, αυλού, μπάλου, τσιαττιστών, παραδοσιακών χορών όπως ο καρτζιλαμάς, ο συρτός, το ζεϊμπέκικο και το δρεπάνι. Η λαϊκή παράδοση παρουσιαζόταν αυθεντική και ανεπηρέαστη, ακριβώς όπως μεταφερόταν από γενιά σε γενιά.
Εικόνα από το πανηγύρι του Κατακλυσμού στη Λάρνακα κατά τις αρχές του 20ού αιώνα
Ο ερευνητής Δρ. Γ. Κ. Γιαγκουλλής υποστηρίζει για τον Κατακλυσμό της Λάρνακας: «… Θέλω να πιστεύω ότι η πρώτη αρχή του Κατακλυσμού πρέπει να τοποθετηθεί στα 1918, αν και θαλασσοπανήγυρεις γίνονταν και προηγουμένως. Η πρώτη Γιορτή έγινε στις 10 Ιουνίου του 1918, με πρωτοβουλία του ιστοριοδίφη Νεοκλή Κυριαζή. Η γιορτή έγινε στο «μεϊτάνι» (πλατεία) της Εμπορικής Λέσχης, όπου στήθηκε, “ταβλαρκά” (εξέδρα), όπως αναφέρει ο Χρ. Θ. Παλαίσιης στο βιβλίο του “Συλλογή διαφόρων εκλεκτών εθνικοϊστορικών και σατυρικοερωτικών ανεκδότων ποιημάτων και τραγουδιών, Λευκωσία 1931, σς.33-45 – η πανήγυρις του Κατακλυσμού εν Λάρνακι την 10ην Ιουνίου 1918”.»Παρευρίσκονταν μεταξύ άλλων, ο αρμοστής, διοικητές, δημοσιογράφοι και πλήθος κόσμου. Κριτής των “μιάλων” (απαγγελίες) και των “μιτσιών” (τσιαττίσματα), ορίστηκε ο γνωστός ποιητής Ιωάννης Περδίος. Το πρόγραμμα περιελάμβανε διαγωνισμό για τα καλύτερα λευκαρίτικα κεντήματα, διαγωνισμό ζωγραφικής και καλαθοποιίας, διαγωνισμό καλύτερης γυναικείας φορεσιάς, διαγωνισμό ομορφιάς, μακριών μαλλιών (βρουλλιών) κ.ά. Δεν έλειπαν βέβαια οι χοροί, οι ναυτικοί και οι κολυμβητικοί αγώνες. Στους ποιητικούς διαγωνισμούς έλαβαν μέρος οι Αυγορίτες ποιητάρηδες, Χρ. Παλαίσιης, Τσόκκος, Σιεφταλής και Κακουλλής, ο Βίγγος από τα Λιβάδια και ο Παπαμιχαήλ Σιάλος από το Πατρίκι. Νικητής κρίθηκε ο Παλαίσιης. Έκτοτε έγιναν στη Λάρνακα πολλοί ποιητικοί διαγωνισμοί, για τους οποίους δυστυχώς δεν γνωρίζουμε λεπτομέρειες».
Χωρικοί στη γιορτή του Κατακλυσμού
Οργανοπαίχτες στον Κατακλυσμό της Λάρνακας
Σήμερα η πανήγυρη του Κατακλυσμού στη Λάρνακα θεωρείται η μεγαλύτερη λαϊκή γιορτή της Κύπρου και μία από τις σημαντικότερες του ελληνισμού. Η πόλη συνεχίζει να κρατά ζωντανή μια παράδοση αιώνων, φιλοξενώντας χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Δεν είναι τυχαίο ότι τόσο τα τσιαττιστά όσο και η ίδια η πανήγυρη του Κατακλυσμού έχουν αναγνωριστεί από την UNESCO ως στοιχεία της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και φέτος, η Λάρνακα ετοιμάζεται ξανά να φορέσει τα γιορτινά της.
Εικόνα από τον Κατακλυσμό στη Λάρνακα μετά το 2000
Από τις 29 Μαΐου μέχρι και τις 3 Ιουνίου 2026, οι Φοινικούδες, η Πλατεία Ευρώπης, το Μεσαιωνικό Κάστρο και ολόκληρο το παραλιακό μέτωπο θα γεμίσουν μουσική, παραδοσιακούς ήχους, χορούς, θέατρο σκιών, χειροτεχνίες και αγαπημένους καλλιτέχνες από την Κύπρο και την Ελλάδα.
Οι επισκέπτες θα απολαύσουν διαγωνισμούς τσιαττιστών, ερωτικών τραγουδιών, παραδοσιακών χορών, αυλού και μπάλου, θα γνωρίσουν παλιά κυπριακά επαγγέλματα στην Πλατεία Κίμωνος και θα ζήσουν τη μοναδική ατμόσφαιρα μιας γιορτής που παραμένει αυθεντική όσο λίγες.
Στο Μεσαιωνικό Κάστρο θα φιλοξενηθεί το καθιερωμένο Φεστιβάλ Θεάτρου Σκιών, ενώ στις κεντρικές εξέδρες της πόλης θα εμφανιστούν αγαπημένοι καλλιτέχνες από την Κύπρο και την Ελλάδα, ανάμεσά τους η Ευρυδίκη, η Δέσποινα Ολυμπίου, ο Κώστας Χατζηχριστοδούλου, ο Πάνος Κιάμος, η Ανδρομάχη, η Κατερίνα Λιόλιου και πολλοί άλλοι.
Γιατί όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές, κάποια πράγματα μένουν ίδια, η μυρωδιά της θάλασσας στις Φοινικούδες, οι λουκουμάδες, ο «σίταρος», οι φωνές των πωλητών, η ουρά στο καζαντί, οι παρέες που χάνονται μέσα στο πλήθος, οι συγγενείς που βλέπεις μετά από χρόνια και η κλασική ατάκα «μα πότε μεγάλωσες εσύ;».
Έτσι καταλαβαίνεις γιατί για γενιές ολόκληρες οι Κύπριοι έλεγαν μόνο μία φράση: «Κατακλυσμός σημαίνει Λάρνακα» και μάλλον θα συνεχίσουν να το λένε για πολλά χρόνια ακόμα.
