Ριάνα Στυλιανού
Με αφορμή τον θάνατο της Yayoi Kusama, θυμόμαστε τη συναρπαστική ζωή μιας γυναίκας που μετέτρεψε τις παραισθήσεις, τις εμμονές και τους φόβους της σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα καλλιτεχνικά σύμπαντα του 20ού και του 21ου αιώνα, ενώ κατάφερε να ενώσει όσο λίγοι την τέχνη με τη μόδα και την pop κουλτούρα.
Η εικόνα της ήταν σχεδόν τόσο αναγνωρίσιμη όσο και τα έργα της. Κόκκινη περούκα, έντονα χρώματα και, φυσικά, αμέτρητες βούλες. Η Yayoi Kusama, μία από τις σημαντικότερες και πιο επιδραστικές καλλιτέχνιδες της σύγχρονης εποχής, έφυγε από τη ζωή στις 14 Αυγούστου 2026, σε νοσοκομείο του Τόκιο, σε ηλικία 97 ετών.
Η είδηση ανακοινώθηκε επίσημα στις 27 Αυγούστου από το Yayoi Kusama Museum και το studio της. Η αιτία θανάτου δεν έχει γνωστοποιηθεί. Μέχρι τις τελευταίες ημέρες της ζωής της, συνέχιζε να ζωγραφίζει. Και ίσως αυτό το τελευταίο στοιχείο να συνοψίζει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο τη ζωή της. Για την Kusama, η τέχνη δεν υπήρξε ποτέ απλώς επάγγελμα. Ήταν ένας τρόπος να υπάρχει.
Από τις παραισθήσεις σε ένα ολόκληρο εικαστικό σύμπαν
Γεννημένη το 1929 στο Matsumoto της Ιαπωνίας, η Kusama άρχισε από πολύ μικρή ηλικία να βιώνει οπτικές και ακουστικές παραισθήσεις. Έβλεπε λάμψεις, λουλούδια, μοτίβα και τελείες να πολλαπλασιάζονται και να καταλαμβάνουν τον χώρο γύρω της. Εκείνο που για ένα παιδί μπορούσε να είναι τρομακτικό, έγινε σταδιακά η βάση της καλλιτεχνικής της γλώσσας.
Οι διάσημες polka dots της, επομένως, δεν ξεκίνησαν ως ένα έξυπνο pop μοτίβο. Συνδέονταν βαθιά με τον τρόπο που η ίδια αντιλαμβανόταν τον κόσμο. Το ίδιο και η έννοια της επανάληψης, που διατρέχει σχεδόν ολόκληρο το έργο της.
Σπούδασε την παραδοσιακή ιαπωνική ζωγραφική Nihonga στο Kyoto, όμως γρήγορα αισθάνθηκε περιορισμένη τόσο από το ακαδημαϊκό περιβάλλον όσο και από τις κοινωνικές προσδοκίες που υπήρχαν για μια νέα γυναίκα στην Ιαπωνία της εποχής. Η ίδια ήθελε κάτι πολύ μεγαλύτερο. Και το αναζήτησε στην Αμερική.
New York, New York
Η Kusama μετακόμισε στις ΗΠΑ το 1957 και έναν χρόνο αργότερα βρέθηκε στη Νέα Υόρκη, στην καρδιά μιας καλλιτεχνικής σκηνής που ετοιμαζόταν να αλλάξει για πάντα. Βρέθηκε στον ίδιο κύκλο με προσωπικότητες όπως ο Andy Warhol, ο Donald Judd και ο Claes Oldenburg, σε μια εποχή όπου γεννιούνταν νέες ιδέες γύρω από την Pop Art, τον μινιμαλισμό, την performance και την installation art.
Εκεί παρουσίασε τα Infinity Nets, τεράστιους καμβάδες καλυμμένους με επαναλαμβανόμενα μοτίβα, αλλά και τα περίφημα soft sculptures της. Το 1965 δημιούργησε το Infinity Mirror Room—Phalli's Field, χρησιμοποιώντας καθρέφτες για να μετατρέψει την επανάληψη σε μια φαινομενικά ατελείωτη εμπειρία. Ήταν η απαρχή των Infinity Mirror Rooms που δεκαετίες αργότερα θα έκαναν εκατομμύρια ανθρώπους να περιμένουν σε ουρές έξω από μουσεία.
Το 1966 εμφανίστηκε χωρίς επίσημη πρόσκληση στην Μπιενάλε της Βενετίας με το Narcissus Garden: περίπου 1.500 μεταλλικές, καθρεφτιζόμενες σφαίρες, τις οποίες προσπάθησε να πουλήσει στους επισκέπτες για περίπου δύο δολάρια την καθεμία, σχολιάζοντας με τον τρόπο της την εμπορευματοποίηση της τέχνης.
Η Kusama, όμως, δεν περιοριζόταν στις γκαλερί. Οργάνωνε happenings, body-painting performances και γυμνές αντιπολεμικές διαμαρτυρίες ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ. Πολύ πριν η λέξη «multidisciplinary» γίνει απαραίτητη στο λεξιλόγιο της σύγχρονης δημιουργικής βιομηχανίας, εκείνη ήταν ταυτόχρονα ζωγράφος, γλύπτρια, performer, συγγραφέας, ποιήτρια και designer.
Η Kusama είχε καταλάβει τη δύναμη της μόδας πολύ πριν από τα μεγάλα collaborations
Η σχέση της με τη μόδα δεν ξεκίνησε όταν ένας luxury οίκος αποφάσισε να τυπώσει τις βούλες της πάνω σε μια τσάντα. Ήταν ήδη κομμάτι της καλλιτεχνικής της πρακτικής από τη δεκαετία του 1960.
Δημιουργούσε ρούχα, διοργάνωνε fashion happenings και το 1969 ίδρυσε την Kusama Enterprises, μέσα από την οποία διέθετε ρούχα και αξεσουάρ με τη χαρακτηριστική αισθητική της. Για εκείνη, το σώμα, το ρούχο και ο χώρος μπορούσαν να αποτελούν προεκτάσεις του ίδιου έργου τέχνης.
Κάπως έτσι γίνεται ευκολότερο να καταλάβουμε γιατί, δεκαετίες αργότερα, η μόδα την αγκάλιασε τόσο έντονα.
Louis Vuitton x Yayoi Kusama: Όταν η τέχνη έγινε luxury fashion
Η σημαντικότερη fashion συνεργασία της ήταν αναμφίβολα εκείνη με τη Louis Vuitton. Η πρώτη μεγάλη σύμπραξη ήρθε το 2012, όταν ο Marc Jacobs βρισκόταν στο δημιουργικό τιμόνι του οίκου. Οι χαρακτηριστικές τελείες της Kusama πέρασαν σε τσάντες, ready-to-wear, παπούτσια, κοσμήματα και αξεσουάρ, ενώ ειδικά pop-up stores δημιουργήθηκαν σε διαφορετικές πόλεις του κόσμου.
Η συνεργασία απέκτησε δεύτερη ζωή το 2023, αυτή τη φορά σε ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα. Painted Dots, Infinity Dots, metallic spheres, pumpkins και psychedelic flowers κατέλαβαν προϊόντα και βιτρίνες του οίκου σε όλο τον κόσμο.
Και εδώ βρίσκεται κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον για τη σχέση Kusama και μόδας: δεν αντιμετώπιζε απαραίτητα αυτές τις συνεργασίες σαν μια εμπορική παρένθεση στην «πραγματική» τέχνη της. Η λογική της επανάληψης, της εξάπλωσης και της «self-obliteration» μπορούσε να συνεχιστεί σε έναν καμβά, σε ένα δωμάτιο, πάνω στο ανθρώπινο σώμα ή επάνω σε μια τσάντα.
Οι τελείες της μπορούσαν να βρίσκονται παντού
Η Kusama συνεργάστηκε επίσης με τη Veuve Clicquot, σε μια σχέση που ξεκίνησε το 2006, όταν δημιούργησε μια δική της εκδοχή πορτρέτου της Madame Clicquot. Το 2020 επέστρεψε για τη La Grande Dame 2012, μεταμορφώνοντας το μπουκάλι και τη συσκευασία με τα χαρακτηριστικά dots και ένα εντυπωσιακό λουλούδι που συμβόλιζε τη ζωή, την αγάπη και τη γιορτή.
Η μόδα και η ομορφιά συνέχισαν να ενδιαφέρονται για το σύμπαν της: συνεργάστηκε μεταξύ άλλων με τη Lancôme, ενώ το όνομά της συνδέθηκε και με το X-girl της Kim Gordon, αλλά και με design projects στην Ιαπωνία.
Αυτό που σήμερα ονομάζουμε «artist collaboration» η Kusama το έκανε πριν μετατραπεί σε βασικό εργαλείο του luxury marketing.
Η επιστροφή στην Ιαπωνία και η δεύτερη ζωή της καριέρας της
Πίσω από τα έντονα χρώματα, όμως, υπήρχε μια πολύ πιο σύνθετη προσωπική ιστορία. Η Kusama επέστρεψε στην Ιαπωνία το 1973 και το 1977 επέλεξε να εγκατασταθεί σε ψυχιατρικό νοσοκομείο στο Τόκιο. Από εκεί συνέχισε για δεκαετίες μια σχεδόν απίστευτη δημιουργική ρουτίνα: εργαζόταν καθημερινά στο κοντινό studio της και επέστρεφε στο νοσοκομείο.
Για ένα μεγάλο διάστημα, μάλιστα, η διεθνής art σκηνή σχεδόν την ξέχασε.
Η μεγάλη επιστροφή ήρθε σταδιακά στα τέλη της δεκαετίας του '80 και κυρίως τη δεκαετία του '90. Το 1993 εκπροσώπησε την Ιαπωνία στην Μπιενάλε της Βενετίας με μια εγκατάσταση γεμάτη κίτρινες κολοκύθες και μαύρες βούλες. Από εκεί και μετά, η Kusama πέρασε από cult figure σε παγκόσμιο phenomenon.
Οι αναδρομικές εκθέσεις σε μεγάλα μουσεία διαδέχονταν η μία την άλλη. Το MoMA, η Tate Modern και το Hirshhorn παρουσίασαν το έργο της, ενώ οι Infinity Rooms έγιναν πολιτιστικό φαινόμενο στην εποχή του Instagram. Η έκθεση Yayoi Kusama: Infinity Mirror Rooms στην Tate Modern, που διήρκεσε από το 2021 έως το 2024, έγινε η πιο δημοφιλής έκθεση στην ιστορία του μουσείου.
Το παράδοξο είναι υπέροχο: μια καλλιτέχνιδα που δημιούργησε την έννοια της self-obliteration, της εξαφάνισης δηλαδή του εαυτού μέσα στην απεραντοσύνη και την επανάληψη, έγινε τελικά μία από τις πιο αναγνωρίσιμες προσωπικότητες στον κόσμο.
Οι κολοκύθες, οι τελείες και η αιωνιότητα
Αν υπάρχει ένα δεύτερο σύμβολο που συνδέθηκε μαζί της όσο οι βούλες, αυτό είναι η κολοκύθα. Η σχέση της με το συγκεκριμένο μοτίβο ξεκινούσε από την παιδική της ηλικία και αργότερα οι pumpkins εμφανίστηκαν ξανά και ξανά σε paintings, installations και γλυπτά.
Οι τελείες, τα δίχτυα, οι καθρέφτες και οι κολοκύθες μπορεί εκ πρώτης όψεως να μοιάζουν παιχνιδιάρικα, όμως πίσω τους κρύβονταν πολύ μεγαλύτερα ερωτήματα: η θέση του ανθρώπου μέσα στο σύμπαν, η εξαφάνιση του εγώ, η επανάληψη, ο φόβος, ο θάνατος, η αγάπη και η αιωνιότητα.
Και αυτό ίσως εξηγεί γιατί το έργο της κατάφερε κάτι σπάνιο. Μπορούσε να λειτουργεί ταυτόχρονα σε δύο επίπεδα: να είναι άμεσα αναγνωρίσιμο και προσιτό στο ευρύ κοινό, αλλά να παραμένει βαθιά προσωπικό και συχνά σκοτεινό.
Περισσότερο από «η κυρία με τις βούλες»
Θα ήταν εύκολο να θυμόμαστε τη Yayoi Kusama ως τη γυναίκα που έκανε τις polka dots τέχνη ή ως την καλλιτέχνιδα πίσω από τα τις πιο viral φωτογραφίες σε μουσεία στο Instagram. Θα ήταν όμως άδικο.
Πριν από τα εκατομμύρια visitors, τις Louis Vuitton τσάντες και τις ατελείωτες ουρές στα μουσεία, υπήρχε μια νεαρή Γιαπωνέζα που έφυγε μόνη της για την Αμερική και προσπάθησε να βρει χώρο σε μια καλλιτεχνική σκηνή που κυριαρχούνταν από άνδρες. Υπήρχε μια δημιουργός που πειραματίστηκε με installations, performance, μόδα και immersive art πολύ πριν αυτά γίνουν mainstream. Και υπήρχε μια γυναίκα που πήρε εικόνες που την τρόμαζαν από παιδί και τις μετέτρεψε σε έναν κόσμο στον οποίο τελικά θέλησαν να μπουν εκατομμύρια άνθρωποι.
Στα 97 της χρόνια, η Yayoi Kusama έφυγε έχοντας πετύχει κάτι πολύ μεγαλύτερο από το να δημιουργήσει ένα αναγνωρίσιμο signature.
Έφτιαξε ένα ολόκληρο σύμπαν. Και μας έμαθε ότι ακόμη και μία μικρή τελεία, όταν επαναλαμβάνεται στο άπειρο, μπορεί να γίνει αιωνιότητα.
