Μαρία Σάββα
Με αφορμή την πολυσυζητημένη ταινία του Christopher Nolan, «The Odyssey», η οποία κυκλοφόρησε την Πέμπτη 16 Ιουλίου, το ενδιαφέρον επιστρέφει σε ένα από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και στους χαρακτήρες που διαμόρφωσαν το έπος του Ομήρου. Αν και στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται ο Οδυσσέας και το δεκαετές ταξίδι του προς την Ιθάκη μετά τον Τρωικό Πόλεμο, η Οδύσσεια δεν θα ήταν η ίδια χωρίς τις γυναίκες που συναντά στον δρόμο του.
Θεές, βασίλισσες, νύμφες, μάγισσες και μυθικές υπάρξεις δεν αποτελούν απλώς σταθμούς στην περιπέτεια του ήρωα. Είναι μορφές με δική τους δύναμη, σοφία και τραγικές ιστορίες. Άλλες βοηθούν τον Οδυσσέα να επιστρέψει στην πατρίδα του, άλλες τον δοκιμάζουν και άλλες αποκαλύπτουν τις βαθύτερες ανθρώπινες αδυναμίες. Οι γυναίκες της Οδύσσειας παραμένουν μέχρι σήμερα σύμβολα πίστης, ανεξαρτησίας και πειρασμού.
Ποια είναι όμως η ιστορία της κάθε μίας;
Πηνελόπη: Η γυναίκα που περίμενε έναν βασιλιά
Καμία γυναίκα της Οδύσσειας δεν είναι τόσο άμεσα συνδεδεμένη με την έννοια της αφοσίωσης όσο η Πηνελόπη. Σύζυγος του Οδυσσέα και βασίλισσα της Ιθάκης, περιμένει την επιστροφή του για είκοσι χρόνια, άσχετο αν από πολλούς θεωρείται ότι ο άνδρας της έχει χαθεί για πάντα.
Κατά τη διάρκεια της απουσίας του, περισσότεροι από εκατό μνηστήρες πηγαίνουν στο παλάτι και απαιτούν να επιλέξει νέο σύζυγο, καθώς θεωρούν πως ο θρόνος της Ιθάκης πρέπει να περάσει σε νέο βασιλιά. Η Πηνελόπη, όμως, δεν υποχωρεί. Με ένα από τα πιο ευφυή τεχνάσματα της αρχαίας μυθολογίας, υπόσχεται ότι θα παντρευτεί μόλις ολοκληρώσει το σάβανο του πεθερού της, Λαέρτη. Κάθε ημέρα υφαίνει το έργο της και κάθε νύχτα το ξηλώνει κρυφά, καθυστερώντας την απόφασή της για χρόνια.
Η Πηνελόπη δεν είναι απλώς η πιστή σύζυγος που περιμένει. Είναι μια γυναίκα με πολιτική σκέψη, στρατηγική και ψυχική αντοχή, που κρατά ζωντανό το βασίλειο της Ιθάκης μέχρι την επιστροφή του πραγματικού της βασιλιά.
Καλυψώ: Ο έρωτας που κρατά τον Οδυσσέα μακριά από την πατρίδα
Η Καλυψώ είναι μία από τις πιο αινιγματικές μορφές του έπους. Νύμφη που κατοικεί στο μακρινό νησί Ωγυγία, κρατά τον Οδυσσέα κοντά της για επτά χρόνια μετά το ναυάγιό του.
Ερωτευμένη μαζί του, του προσφέρει το μεγαλύτερο δώρο που θα μπορούσε να ζητήσει ένας άνθρωπος: αιώνια ζωή και νεότητα. Παρ’ όλα αυτά, ο Οδυσσέας αρνείται. Επιλέγει τη θνητή του ζωή, τη σύζυγό του και την επιστροφή στην Ιθάκη.
Η ιστορία της Καλυψώς θέτει ένα από τα πιο διαχρονικά ερωτήματα της Οδύσσειας: αξίζει η αιωνιότητα χωρίς αγάπη, πατρίδα και ανθρώπινους δεσμούς; Η μορφή της δεν παρουσιάζεται μόνο ως εμπόδιο, αλλά και ως μια γυναίκα που βιώνει την απόρριψη και την απώλεια.
Αθηνά: Η θεά που καθοδηγεί τον ήρωα
Η Αθηνά, θεά της σοφίας και της στρατηγικής, αποτελεί τη σημαντικότερη σύμμαχο του Οδυσσέα. Η σχέση τους βασίζεται στην αναγνώριση ενός κοινού χαρακτηριστικού: και οι δύο διακρίνονται για την εξυπνάδα και την ικανότητά τους να ξεπερνούν δύσκολες καταστάσεις.
Η Αθηνά παρεμβαίνει επανειλημμένα υπέρ του Οδυσσέα. Βοηθά στην απελευθέρωσή του από το νησί της Καλυψώς, προστατεύει τον Τηλέμαχο και καθοδηγεί τον πατέρα και τον γιο στην προσπάθεια να ανακτήσουν την εξουσία στην Ιθάκη.
Στον κόσμο της ελληνικής μυθολογίας, η Αθηνά αντιπροσωπεύει μια διαφορετική μορφή γυναικείας δύναμης: όχι τη σωματική δύναμη, αλλά την δύναμη της γνώσης και της στρατηγικής.
Κίρκη: Η μάγισσα που έγινε σύμμαχος
Η Κίρκη είναι μία από τις πιο διάσημες γυναικείες μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Ζει στο νησί Αίαια και έχει τη δύναμη να μεταμορφώνει τους ανθρώπους σε ζώα με τα μαγικά της φίλτρα.
Όταν οι σύντροφοι του Οδυσσέα φτάνουν στο παλάτι της, εκείνη τους μετατρέπει σε χοίρους. Ο Οδυσσέας, όμως, με τη βοήθεια του θεού Ερμή και ενός μαγικού βοτάνου, αντιστέκεται στη δύναμή της. Η Κίρκη, εντυπωσιασμένη από το θάρρος του, αλλάζει στάση και γίνεται πολύτιμη βοηθός του.
Τον συμβουλεύει για τις επόμενες δοκιμασίες του ταξιδιού του και τον καθοδηγεί προς τον «Κάτω Κόσμο». Η Κίρκη συμβολίζει τη μεταμόρφωση: από απειλή γίνεται σύμμαχος, αποδεικνύοντας ότι η γνώση μπορεί να προκύψει ακόμη και από τις πιο επικίνδυνες συναντήσεις.
Ναυσικά: Η πριγκίπισσα της καλοσύνης
Η Ναυσικά εμφανίζεται σε μια από τις πιο φωτεινές στιγμές του έπους. Μετά από ένα ακόμη ναυάγιο, ο Οδυσσέας φτάνει στη χώρα των Φαιάκων, όπου τον ανακαλύπτει η νεαρή πριγκίπισσα.
Παρά την άγνωστη και ταλαιπωρημένη μορφή του, η Ναυσικά δεν τον φοβάται. Του προσφέρει βοήθεια, ρούχα και τροφή, ενώ του δείχνει τον δρόμο προς το παλάτι του πατέρα της, βασιλιά Αλκίνοου. Η Ναυσικά ενσαρκώνει την ιδανική φιλοξενία των αρχαίων Ελλήνων και παρουσιάζεται ως σύμβολο αθωότητας και γενναιοδωρίας.
Να σημειώσουμε ότι πέρα από την σημαντικότητα του ρόλου της στο έπος ο ρόλος της Ναυσικάς, ο Nolan δεν την έβαλε στο σενάριό του.
Οι Σειρήνες: Το τραγούδι του πειρασμού
Ανάμεσα στις πιο εμβληματικές μορφές της Οδύσσειας βρίσκονται οι Σειρήνες. Με το μαγευτικό τραγούδι τους παρασύρουν τους ναυτικούς στον θάνατο, υποσχόμενες γνώση και αποκάλυψη μυστικών.
Ο Οδυσσέας, γνωρίζοντας τον κίνδυνο, ζητά από τους συντρόφους του να κλείσουν τα αυτιά τους με κερί και τον ίδιο να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου ώστε να ακούσει το τραγούδι τους χωρίς να παρασυρθεί.
Οι Σειρήνες αποτελούν σύμβολο της ακαταμάχητης έλξης του απαγορευμένου και της ανάγκης του ανθρώπου να ελέγχει τις επιθυμίες του.
Ευρύκλεια και Αντίκλεια: Οι γυναίκες της οικογένειας και της μνήμης
Αν και δεν εμφανίζεται στην ταινία του Christopher Nolan η Ευρύκλεια, η «πιστή τροφός» του Οδυσσέα, είναι μία από τις πιο συγκινητικές παρουσίες στο έργο. Είναι η πρώτη που αναγνωρίζει τον ήρωα όταν επιστρέφει μεταμφιεσμένος στην Ιθάκη, χάρη στην παλιά ουλή του, αλλά κρατά το μυστικό του.
Αντίστοιχα, η μητέρα του Οδυσσέα, Αντίκλεια, εμφανίζεται -στο βιβλίο- σε μια συγκλονιστική σκηνή στον «Κάτω Κόσμο». Έχει πεθάνει από τη θλίψη της για τη μακρόχρονη απουσία του γιου της και η συνάντησή τους αποκαλύπτει το βαθύ συναισθηματικό κόστος του πολέμου και της περιπλάνησης.
Οι γυναίκες της Οδύσσειας στη μεγάλη οθόνη του Christopher Nolan
Η νέα κινηματογραφική προσέγγιση του Christopher Nolan στην Οδύσσεια επαναφέρει στο προσκήνιο όχι μόνο τον θρυλικό ήρωα, αλλά και τον κόσμο των γυναικών που διαμόρφωσαν το ταξίδι του. Οι ιστορίες τους προσφέρουν μια διαφορετική ανάγνωση του έπους, όπου η δύναμη δεν βρίσκεται μόνο στις μάχες και στις κατακτήσεις, αλλά και στην υπομονή, τη σοφία, την επιθυμία και την ανθρώπινη αντοχή.
Είναι θεές και άνθρωποι, προστάτιδες και πειρασμοί, γυναίκες που αγαπούν, περιμένουν, διεκδικούν και αλλάζουν την πορεία της ιστορίας.
