Νατάσα Αλεξάνδρου
Αποτιμώντας τη ζωή της, η Κάλλας δεν έμεινε στην ιστορία επειδή υπήρξε μια διάσημη ντίβα, ούτε επειδή έζησε έναν μεγάλο και πολυσυζητημένο έρωτα. Έμεινε επειδή άλλαξε τον τρόπο που ακούμε την όπερα. Ήθελε να αγαπηθεί ως γυναίκα, αλλά ο κόσμος απαιτούσε από εκείνη να είναι η «Divina». Ήθελε να ζήσει μια προσωπική ζωή, αλλά κάθε της κίνηση γινόταν πρωτοσέλιδο. Ήθελε να προστατεύσει την ιδιωτικότητά της, όμως η ίδια η φήμη της είχε μετατρέψει την προσωπική της ζωή σε δημόσιο θέαμα.
Η αρχή
Στις 2 Δεκεμβρίου 1923, στο Manhattan της New York, γεννήθηκε ένα κορίτσι που έμελλε να αλλάξει την ιστορία της όπερας. Γονείς του ήταν Έλληνες μετανάστες, ο Γεώργιος Καλογερόπουλος και η Ευαγγελία Δημητριάδη. Το παιδί πήρε το όνομα Άννα Μαρία Σοφία Καικιλία Καλογεροπούλου. Κανείς εκείνη την ημέρα δεν μπορούσε να φανταστεί ότι αυτό το κορίτσι θα γινόταν κάποτε η Μαρία Κάλλας, η γυναίκα που θα έκανε την όπερα να αποκτήσει μια πρωτόγνωρη θεατρικότητα και θα αναγνωριζόταν σε ολόκληρο τον κόσμο ως La Divina, η Θεϊκή. Η οικογένεια ζούσε στην Αμερική αναζητώντας μια καλύτερη ζωή. Ο πατέρας της εργαζόταν στον χώρο των φαρμακείων, ενώ η μητέρα της είχε μεγάλες φιλοδοξίες για τα παιδιά της. Η Μαρία μεγάλωνε με τη μεγαλύτερη αδελφή της, Υακίνθη, γνωστή ως Τζάκι, και τον μικρότερο αδελφό της, Βασίλη.
Η παιδική της ηλικία, ωστόσο, δεν ήταν τόσο ανέμελη. Η σχέση με τη μητέρα της υπήρξε περίπλοκη και συχνά επώδυνη.Είχε αντιληφθεί από νωρίς ότι η μικρή Μαρία διέθετε μουσικές δυνατότητες και θέλησε να τις καλλιεργήσει. Η μουσική μπήκε στη ζωή της κόρης της πολύ νωρίς, αλλά μαζί της ήρθαν και οι απαιτήσεις, η πειθαρχία και η πίεση.
Η Κάλλας περιέγραφε μια σχέση στην οποία αισθανόταν ότι η μητέρα της την πίεζε και ότι δεν της πρόσφερε την τρυφερότητα που είχε ανάγκη ενώ πολλές φορές αφήσει να εννοηθεί πως η μητέρα της έδινε μεγαλύτερη προσοχή στην εμφάνιση και στις δυνατότητες της μεγαλύτερης κόρης της. Κατηγορούσε τη μητέρα της ότι την είχε εκθέσει από πολύ μικρή ηλικία σε καταστάσεις που την πλήγωσαν και ότι είχε αντιμετωπίσει το ταλέντο της περισσότερο ως μέσο οικονομικής και κοινωνικής επιτυχίας παρά ως ένα δώρο που έπρεπε να προστατευθεί.
Το 1937, όταν η Μαρία ήταν μόλις δεκατριών ετών, οι γονείς της χώρισαν και επέστρεψε στην Αθήνα μαζί με τη μητέρα και την αδελφή της, ενώ ο πατέρας παρέμεινε στις ΗΠΑ. Κι όμως, η Αθήνα θα γινόταν το πρώτο μεγάλο σχολείο της. Το 1939 η Μαρία έγινε μαθήτρια της Ισπανίδας υψιφώνου Elvira de Hidalgo στο Ωδείο Αθηνών. Μελετούσε εντατικά, δούλευε την αναπνοή, την άρθρωση, τον έλεγχο της φωνής και την ερμηνεία. Δεν αρκούσε να τραγουδά σωστά. Έπρεπε να καταλαβαίνει τον χαρακτήρα που υποδυόταν, να γνωρίζει τη μουσική σε βάθος και να δίνει νόημα σε κάθε φράση. Η σχέση των δύο γυναικών εξελίχθηκε σε έναν ισχυρό δεσμό. Ωστόσο η Αθήνα που γνώρισε η Μαρία δεν ήταν μια πόλη ανέμελη. Η Ευρώπη βρισκόταν στη δίνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και η Ελλάδα επρόκειτο να ζήσει μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ιστορίας της. Η ιταλική εισβολή, η γερμανική Κατοχή, η πείνα και η αβεβαιότητα έγιναν μέρος της καθημερινότητας. Και μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, μια νεαρή κοπέλα προσπαθούσε να χτίσει την καλλιτεχνική της ταυτότητα.
Η πρώτη εμφάνιση που προανήγγειλε το μέλλον
Στις 2 Απριλίου 1939, σε ηλικία μόλις δεκαπέντε ετών, εμφανίστηκε στον ρόλο της Santuzza στην όπερα Cavalleria Rusticana του Pietro Mascagni, σε μαθητική παράσταση. Ήταν μια από τις πρώτες σημαντικές δημόσιες εμφανίσεις της. Το 1940 υπέγραψε το πρώτο της συμβόλαιο με την Εθνική Λυρική Σκηνή, τότε συνδεδεμένη με το Εθνικό Θέατρο. Επαγγελματικά εμφανίστηκε το 1941 στην οπερέτα Boccaccio του Franz von Suppé, στον ρόλο της Beatrice. Αργότερα ήρθε η Tosca του Puccini, ένας ρόλος που θα συνδεόταν για πάντα με το όνομά της.
Στον σκληρό κόσμο του πολέμου και της Κατοχής
Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα του Andrea Penna, κατά τη διάρκεια της Κατοχής η νεαρή τραγουδίστρια αναζητούσε περιστασιακές δουλειές σε νυχτερινά κέντρα της Αθήνας, όπου σύχναζαν και αξιωματικοί. Τραγουδούσε ελληνικά τραγούδια, αλλά και ξένες μελωδίες, ενώ ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι σε ορισμένες συναυλίες που οργανώνονταν από την ιταλική φασιστική οργάνωση Casa del Fascio, οι καλλιτέχνες μπορούσαν να πληρώνονται σε τρόφιμα αντί για χρήματα. Υπήρξαν επίσης φήμες σχετικά με τις επαφές της με Γερμανούς αξιωματικούς. Ο ερευνητής της La Scala επισημαίνει ότι οι ισχυρισμοί περί στενής σχέσης ή συνεργασίας της με τις γερμανικές αρχές δεν τεκμηριώνονται και ότι δεν πρέπει να συγχέονται οι επαγγελματικές εμφανίσεις της με πολιτική συνεργασία.
Εργασιομανής και τελειομανής
Οι δάσκαλοι και οι συνεργάτες της αναγνώριζαν ότι είχε εξαιρετική μουσική μνήμη. Η μυωπία της την είχε οδηγήσει να αναπτύξει μια εντυπωσιακή ικανότητα απομνημόνευσης. Μάθαινε ολόκληρες παρτιτούρες με τέτοια ακρίβεια, ώστε μπορούσε να προσέρχεται στις πρόβες γνωρίζοντας το έργο σε βάθος, χωρίς να εξαρτάται διαρκώς από τις κινήσεις του μαέστρου.
Τον Σεπτέμβριο του 1945, η Μαρία επιβιβάστηκε στο πλοίο με προορισμό τη New York. Ήθελε να ξανασυναντήσει τον πατέρα της, αλλά και να αναζητήσει νέες επαγγελματικές ευκαιρίες. Η δασκάλα της, Elvira de Hidalgo, φέρεται να την είχε συμβουλεύσει να πάει στην Ιταλία. Η Μαρία, ωστόσο, επέλεξε την Αμερική. Στη New York αντιμετώπισε απορρίψεις και δυσκολίες, ενώ μια πρόταση από τον διευθυντή της Metropolitan Opera, Edward Johnson, για τον ρόλο της Madama Butterfly δεν προχώρησε. Η ίδια δεν επιθυμούσε να τραγουδήσει τον ρόλο στα αγγλικά και θεωρούσε ότι η εμφάνισή της δεν ταίριαζε με την ηρωίδα.
Η Ιταλία και ο μεγάλος έρωτας
Το 1947 η Μαρία Κάλλας βρισκόταν μπροστά σε μια από τις σημαντικότερες καμπές της ζωής της. Ήταν μόλις 23 ετών, και χρειαζόταν μια ευκαιρία. Μια ευκαιρία που θα της επέτρεπε να αποδείξει ότι η φωνή της μπορούσε να σταθεί στις μεγαλύτερες σκηνές της Ευρώπης. Στην Ιταλία θα γνώριζε ανθρώπους που θα καθόριζαν την επαγγελματική και προσωπική της ζωή. Εκεί θα ερωτευόταν, θα παντρευόταν και θα άρχιζε να χτίζει τον μύθο της. Εκείνη την περίοδο συνέβησαν δύο καθοριστικές συναντήσεις: με τον μαέστρο Tullio Serafin και με τον Ιταλό βιομήχανο Giovanni Battista Meneghini. Ο Tullio Serafin ήταν ήδη μια σημαντική προσωπικότητα της ιταλικής μουσικής ζωής μιας και ήταν ένας από τους σημαντικότερους καλλιτεχνικούς οδηγούς της.
Την ίδια περίοδο, γνώρισε τον Giovanni Battista Meneghini. Ήταν ένας Ιταλός επιχειρηματίας, αρκετά μεγαλύτερός της, με οικονομική άνεση και έντονο ενδιαφέρον για την όπερα. Η γνωριμία τους εξελίχθηκε γρήγορα σε ερωτική σχέση. Ο Meneghini δεν ήταν τραγουδιστής ούτε μουσικός. Ωστόσο, διέθετε κάτι που εκείνη την εποχή ήταν εξαιρετικά σημαντικό για τη Μαρία: οικονομική σταθερότητα, κοινωνικές γνωριμίες και τη δυνατότητα να τη στηρίξει σε μια περίοδο κατά την οποία η καριέρα της απαιτούσε σημαντικές θυσίες. Η διαφορά ηλικίας τους ήταν περίπου 28 χρόνια. Για κάποιους, η σχέση αυτή ήταν μια ασυνήθιστη επιλογή. Στις 21 Απριλίου 1949, η Μαρία Κάλλας και ο Giovanni Battista Meneghini παντρεύτηκαν στη Verona. Η Κάλλας ήταν 25 ετών. Την ίδια κιόλας νύχτα του γάμου της, η Μαρία αναχώρησε μόνη για την Αργεντινή, όπου την περίμεναν επαγγελματικές υποχρεώσεις στο Teatro Colón του Buenos Aires. Ακόμη και την ημέρα του γάμου της, η καριέρα δεν μπορούσε να περιμένει.
Ο Meneghini θα παρέμενε δίπλα της για πολλά χρόνια. Δεν απέκτησαν παιδιά, παρά το γεγονός ότι η οικογενειακή ζωή αποτελούσε ένα από τα θέματα που θα απασχολούσαν αργότερα τη Μαρία. Ο γάμος τους θα διαρκούσε μέχρι τη μεγάλη προσωπική ανατροπή που έφερε στη ζωή της η γνωριμία με τον Αριστοτέλη Ωνάση.
Η νύχτα που άλλαξε την ιστορία της όπερας
Αν υπάρχει μία στιγμή που αποκαλύπτει πραγματικά το μέγεθος του ταλέντου της Μαρίας Κάλλας, αυτή είναι ο Ιανουάριος του 1949 όταν βρέθηκε αντιμέτωπη με μια εντελώς διαφορετική πρόκληση όταν στο θέατρο La Fenice της Βενετίας, η Margherita Carosio, η οποία επρόκειτο να ερμηνεύσει την Elvira στην όπερα I Puritani του Vincenzo Bellini, αρρώστησε.
Ο Tullio Serafin πρότεινε στην Κάλλας να την αντικαταστήσει. Η Κάλλας δέχτηκε. Και αυτό που ακολούθησε έμεινε στην ιστορία. Η ερμηνεία της προκάλεσε ενθουσιασμό. Οι μουσικοί κύκλοι αντιλήφθηκαν ότι είχαν μπροστά τους μια τραγουδίστρια που μπορούσε να συνδυάσει δύο φαινομενικά αντίθετες φωνητικές ιδιότητες: τη δραματική δύναμη και την εξαιρετική ευκινησία.
Έτσι καθιερώθηκε η έννοια του soprano drammatico d'agilità, δηλαδή της δραματικής υψιφώνου με μεγάλη φωνητική ευελιξία. Αυτό δεν ήταν απλώς ένας χαρακτηρισμός. Ήταν μια νέα αντίληψη για τις δυνατότητες της ανθρώπινης φωνής.Η Κάλλας δεν τραγουδούσε απλώς τις νότες.
Η Κάλλας και η Norma
Ανάμεσα στους ρόλους που θα συνδέονταν περισσότερο με το όνομά της ήταν η Norma, στην ομώνυμη όπερα του Bellini. Η Κάλλας βρήκε σε αυτόν τον χαρακτήρα κάτι που έμοιαζε να αγγίζει βαθιά τη δική της καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία. Στα χρόνια που ακολούθησαν, η Norma θα γινόταν ένα από τα σπουδαιότερα καλλιτεχνικά επιτεύγματά της.
Η γυναίκα σύμβολο κομψότητας
Η τελειομανία της ήταν σχεδόν ακραία. Απαιτούσε από τον εαυτό της εξαντλητική προετοιμασία, μελετούσε τους χαρακτήρες με λεπτομέρεια και δεν ανεχόταν εύκολα την προχειρότητα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, η Μαρία Κάλλας είχε ήδη κατακτήσει μια θέση ανάμεσα στις σημαντικότερες λυρικές τραγουδίστριες της εποχής της. Υπήρχε, όμως, ένα παράδοξο. Ενώ η φωνή της προκαλούσε θαυμασμό, η εμφάνισή της αποτελούσε συχνά αντικείμενο σχολιασμού. Η Μαρία ήταν μια γυναίκα με έντονα χαρακτηριστικά, αρκετά γεμάτο σώμα, μεγάλα γυαλιά μυωπίας στα νεανικά της χρόνια και μια παρουσία που δεν ταίριαζε με τα στερεότυπα της κομψής πρωταγωνίστριας που κυριαρχούσαν στον κόσμο της μόδας. Κριτικοί και δημοσιογράφοι σχολίαζαν περισσότερο το σώμα της παρά την τέχνη της.
Αυτό την πλήγωνε. Και τότε αποφάσισε να αλλάξει. Η απώλεια περίπου 30 κιλών που συγκλόνισε τον κόσμο. Ανάμεσα στο 1952 και το 1954, η Κάλλας έχασε περίπου 30 έως 36 κιλά, σύμφωνα με τις ιστορικές καταγραφές και τις διαφορετικές βιογραφικές αφηγήσεις.
Η αλλαγή ήταν εντυπωσιακή. Το σώμα σχηματίστηκα, τα χαρακτηριστικά του προσώπου της αναδείχθηκαν διαφορετικά και η συνολική της παρουσία άλλαξε ριζικά. Ο σύζυγός της, Meneghini, περιγράφει στα απομνημονεύματά του ότι κατά το ντεμπούτο της στη La Scala το 1951 ζύγιζε περίπου 95 κιλά, ενώ τρία χρόνια αργότερα είχε φτάσει περίπου τα 65 κιλά. Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν δική του αναδρομική καταγραφή και όχι ανεξάρτητη ιατρική μέτρηση.
Η μεταμόρφωση, πάντως, ήταν πραγματική και καταγράφηκε σε φωτογραφίες, ημερολόγια και δημοσιεύματα της εποχής. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η ίδια σημείωνε το βάρος της σε ημερολόγια που κρατούσε δίπλα στις ημερομηνίες των παραστάσεών της. Η απώλεια βάρους δεν ήταν απλώς μια αισθητική αλλαγή. Επηρέασε τον τρόπο που ντυνόταν, κινούνταν και παρουσιαζόταν στη σκηνή. Και εκεί ήταν που άρχισε να αντιμετωπίζεται από τα περιοδικά και τις εφημερίδες ως μια από τις πιο κομψές γυναίκες της Ευρώπης.
Το μυστήριο της δίαιτας
Για δεκαετίες κυκλοφορούσε η φήμη ότι η Μαρία Κάλλας είχε χάσει μεγάλο μέρος του βάρους της καταναλώνοντας μια ειδική δίαιτα που περιλάμβανε ταινία (κεστώδη), γνωστή ως ταινία της απώλειας βάρους. Η ιστορία αυτή έγινε σχεδόν θρύλος. Έχουν γραφτεί άρθρα, έχουν διατυπωθεί υποθέσεις και έχουν παρουσιαστεί διάφορες εκδοχές για το τι ακριβώς συνέβη. Ωστόσο, δεν υπάρχει επαρκής ιστορική απόδειξη ότι η Κάλλας χρησιμοποίησε ταινία για να αδυνατίσει.
Υπάρχουν επίσης μαρτυρίες συγγενικών της προσώπων για επικίνδυνες θεραπείες αδυνατίσματος και χορήγηση θυρεοειδικών εκχυλισμάτων. Αυτές οι αναφορές δεν αρκούν από μόνες τους για να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα την ακριβή ιατρική αγωγή που ακολούθησε.
Η Κάλλας γίνεται η απόλυτη ντίβα
Η μεταμόρφωση της Μαρίας Κάλλας δεν ολοκληρώθηκε με την απώλεια βάρους. Χρειαζόταν να ανακαλύψει μια νέα εικόνα. Σε αυτή τη διαδικασία σημαντικό ρόλο έπαιξε η Μιλανέζα σχεδιάστρια μόδας Elvira Leon, γνωστή ως Biki, εγγονή του συνθέτη Giacomo Puccini που είχε έναν ιδιαίτερο κύκλο πελατισσών από την υψηλή κοινωνία της Ιταλίας. Τα ρούχα άρχισαν να αναδεικνύουν τη σιλουέτα της, οι γραμμές έγιναν πιο εκλεπτυσμένες και η εμφάνισή της απέκτησε μια σχεδόν αρχιτεκτονική κομψότητα.
Μακριά γάντια, εντυπωσιακά κοσμήματα, βραδινές τουαλέτες, μεταξωτά υφάσματα, γούνες και αυστηρά κομμένα φορέματα έγιναν μέρος της δημόσιας παρουσίας της. Δεν άργησε να τραβήξει την προσοχή των μεγαλύτερων φωτογράφων και των περιοδικών μόδας.
Η Κάλλας είχε αρχίσει να μετατρέπεται σε σύμβολο μιας νέας εποχής, όπου η γυναίκα της όπερας δεν ήταν πια μόνο μια σπουδαία φωνή. Ήταν και μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα με θεατρική, κοινωνική και αισθητική παρουσία.
Ακόμη και όταν εμφανιζόταν δημόσια χωρίς θεατρικό κοστούμι, διατηρούσε την αίσθηση μιας γυναίκας που βρισκόταν πάντοτε στη σκηνή. Δεν ήταν τυχαίο ότι ο Τύπος άρχισε να την αντιμετωπίζει ως μια από τις πιο εντυπωσιακές προσωπικότητες της Ευρώπης.Και αυτή η αλλαγή θα επηρέαζε όχι μόνο την καριέρα της, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο το κοινό αντιλαμβανόταν την ίδια την έννοια της ντίβας.
Η ιστορική La Traviata του 1955
Στις 28 Μαΐου 1955, στη La Scala του Μιλάνου, παρουσιάστηκε η περίφημη παραγωγή της La Traviata του Giuseppe Verdi, με τη Μαρία Κάλλας στον ρόλο της Violetta. Η Κάλλας δεν αντιμετώπισε τη Violetta ως έναν ακόμη φωνητικό άθλο. Την προσέγγισε ως μια γυναίκα με ψυχολογικές μεταπτώσεις και εσωτερικές συγκρούσεις. Η ερμηνεία της θεωρείται μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς για τον συγκεκριμένο ρόλο. Η παραγωγή επαναλήφθηκε πολλές φορές και η εικόνα της Violetta με τη μορφή της Κάλλας έμεινε βαθιά χαραγμένη στην ιστορία της όπερας.
Το τίμημα της τελειότητας: Η φωνή που άρχισε να αλλάζει
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, αρκετοί ακροατές και κριτικοί άρχισαν να παρατηρούν αλλαγές στη φωνή της. Η φωνή δεν είχε πάντοτε την ίδια σταθερότητα. Ορισμένες υψηλές νότες παρουσίαζαν δυσκολίες, ενώ η αντοχή της φαινόταν να έχει μειωθεί. Διατυπώθηκαν πολλές θεωρίες για τα αίτια αυτής της αλλαγής. Άλλοι υποστήριξαν ότι η μεγάλη απώλεια βάρους είχε επηρεάσει τη φωνητική της λειτουργία. Άλλοι έδωσαν έμφαση στην υπερβολική καταπόνηση, στην τεχνική της ή στην ψυχολογική πίεση. Έχουν επίσης διατυπωθεί μεταγενέστερες ιατρικές υποθέσεις για πιθανές νευρομυϊκές ή άλλες παθήσεις. Δεν υπάρχει, ωστόσο, μία οριστικά αποδεδειγμένη εξήγηση που να καλύπτει ολόκληρη την εξέλιξη της φωνής της.
Κεφάλαιο Ωνάσης
Και καθώς η φωνή της άρχισε να αλλάζει, η προσωπική της ζωή θα ερχόταν αντιμέτωπη με μια ακόμη μεγαλύτερη ανατροπή. Τον άνθρωπο που θα γινόταν ο μεγαλύτερος έρωτας της ζωής της. Η πρώτη γνωριμία τους τοποθετείται το 1957, σε μια κοινωνική εκδήλωση που είχε οργανώσει η κοσμική δημοσιογράφος Elsa Maxwell προς τιμήν της Κάλλας.
Η συνάντησή τους δεν εξελίχθηκε αμέσως σε μεγάλο έρωτα. Αυτό που θα τους έφερνε πραγματικά κοντά συνέβη δύο χρόνια αργότερα το καλοκαίρι του 1959, ο Αριστοτέλης Ωνάσης προσκάλεσε τη Μαρία Κάλλας και τον σύζυγό της, Giovanni Battista Meneghini, σε μια πολυτελή κρουαζιέρα με το περίφημο γιοτ του, τη «Christina».** Η Κάλλας βρέθηκε ξαφνικά μακριά από τις πρόβες, τις παρτιτούρες, τις αυστηρές απαιτήσεις της La Scala και τη διαρκή αγωνία της επαγγελματικής επιτυχίας και είχε την ευκαιρία να γνωρίσει έναν κόσμο στον οποίο η κοινωνική ζωή, τα ταξίδια, οι συζητήσεις και η πολυτέλεια αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας. Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η σχέση της με τον Ωνάση άρχισε να παίρνει άλλη διάσταση. Η έλξη ανάμεσά τους έγινε έντονη και σύντομα η φιλική γνωριμία εξελίχθηκε σε ερωτική σχέση.
Ο Meneghini βρισκόταν στο ίδιο πλοίο. Η κατάσταση ήταν ιδιαίτερα δύσκολη και η κρουαζιέρα σημαδεύτηκε από ένταση και προσωπικές συγκρούσεις, όπως περιγράφεται σε μεταγενέστερες αφηγήσεις για την οικογένεια Ωνάση. Από εκείνο το καλοκαίρι τίποτε δεν θα ήταν το ίδιο. Η Μαρία είχε γνωρίσει έναν άνθρωπο που θα γινόταν ο μεγάλος έρωτας της ζωής της.
Τι αναζητούσε πραγματικά η Μαρία στον Ωνάση;
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ερώτημα της σχέσης τους. Η Κάλλας είχε περάσει χρόνια προσπαθώντας να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των άλλων. Σε μια εξομολόγηση που διασώζεται στο ντοκιμαντέρ Maria by Callas, η ίδια αναφέρεται στην επιθυμία της να ζήσει ως μια απλή γυναίκα, να έχει έναν άντρα δίπλα της και να δημιουργήσει μια οικογένεια. «Βαρέθηκα να είμαι η Μαρία Κάλλας». Δεν ήταν απαραίτητα απόρριψη της τέχνης της. Ήταν η ανάγκη να ξεφύγει για λίγο από τον ρόλο που είχε δημιουργήσει ο κόσμος γύρω της. Με τον Ωνάση μπορούσε να μιλά ελληνικά, να θυμάται την καταγωγή της, να βρίσκεται ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν την αντιμετώπιζαν αποκλειστικά ως την κορυφαία υψίφωνο του κόσμου.
Στα τέλη του 1959, και η Μαρία Κάλλας πήρε μια από τις σημαντικότερες αποφάσεις της προσωπικής της ζωής: απομακρύνθηκε από τον σύζυγό της.
Η σχέση με τον Ωνάση επηρέασε σταδιακά και την επαγγελματική της πορεία. Οι εμφανίσεις της άρχισαν να αραιώνουν. Η γυναίκα που μέχρι πρότινος ζούσε μέσα σε έναν αδιάκοπο κύκλο παραστάσεων, ταξιδιών και προβών, άρχισε να αφιερώνει περισσότερο χρόνο στην προσωπική της ζωή. Ορισμένοι βιογράφοι θεωρούν ότι ο Ωνάσης επιθυμούσε μια γυναίκα διαθέσιμη για εκείνον και όχι μια διεθνή σταρ που έπρεπε να ταξιδεύει συνεχώς. Άλλοι υποστηρίζουν ότι η ίδια η Κάλλας είχε αρχίσει να κουράζεται από τις φωνητικές δυσκολίες, τις απαιτήσεις των θεάτρων και την πίεση της δημοσιότητας.
Το παιδί που δεν γνώρισε ποτέ ο κόσμος
Ο συγγραφέας Nicholas Gage, στο βιβλίο του Greek Fire, παρουσιάζει επιστολές και προσωπικά τεκμήρια που δείχνουν πόσο έντονη ήταν η επιθυμία της Μαρίας να αποκτήσει ένα σπίτι, παιδιά και μια πιο ήρεμη ζωή. Μάλιστα, υπάρχει μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική φράση που αποδίδεται στην Κάλλας σε επιστολή της προς τον νονό της: «Δεν θέλω πια να τραγουδάω. Θέλω να ζήσω».
Η Μαρία Κάλλας δεν απέκτησε ποτέ δημόσια αναγνωρισμένα παιδιά. Ωστόσο, ο Nicholas Gage, έπειτα από έρευνα στα προσωπικά της έγγραφα, υποστήριξε ότι η τραγουδίστρια είχε αποκτήσει ένα αγόρι με τον Ωνάση. Σύμφωνα με το βιβλίο του Greek Fire, το παιδί γεννήθηκε στις 30 Μαρτίου 1960 στο Milan και πέθανε λίγες ώρες αργότερα από φυσικά αίτια.
Ο Gage υποστήριξε ότι είχε εντοπίσει προσωπικά έγγραφα και φωτογραφία του βρέφους, τα οποία ενίσχυαν την εκδοχή του. Ωστόσο, δεν πρόκειται για γεγονός που έχει επιβεβαιωθεί από ένα πλήρως προσβάσιμο και ανεξάρτητα διασταυρωμένο δημόσιο ληξιαρχικό αρχείο. Άλλες βιογραφικές αφηγήσεις δεν αποδέχονται την ιστορία ως οριστικά αποδεδειγμένη. Υπάρχουν επίσης αναφορές για άλλες εγκυμοσύνες και αποβολές, καθώς και ο ισχυρισμός ότι η Κάλλας είχε υποβληθεί σε άμβλωση το 1966.
Jackie Kennedy: Η γυναίκα που πήρε τη θέση που ονειρευόταν η Μαρία
Το 1968, η ιστορία της Μαρίας Κάλλας και του Αριστοτέλη Ωνάση πήρε μια απροσδόκητη και οδυνηρή τροπή. Ο Ωνάσης είχε αρχίσει να έρχεται όλο και πιο κοντά στην Jackie Kennedy που ήταν ήδη μια από τις πιο αναγνωρίσιμες γυναίκες στον κόσμο. Για τη Μαρία, όμως, η εξέλιξη αυτή ήταν καταστροφική. Εκείνη ονειρευόταν να γίνει σύζυγός του. Και ξαφνικά βρέθηκε αντιμέτωπη με την προοπτική να χάσει τον άνθρωπο για τον οποίο είχε κάνει τόσες θυσίες. Στις 20 Οκτωβρίου 1968, ο Αριστοτέλης Ωνάσης παντρεύτηκε την Jackie Kennedy στο ιδιωτικό του νησί, τον Σκορπιό. Η γυναίκα που είχε αγαπήσει βρέθηκε ξαφνικά στη θέση της εγκαταλελειμμένης συντρόφου.
Η κουβέρτα που πήρε μαζί του ο Ωνάσης
Παρά το γεγονός ότι είχε παντρευτεί την Jackie, δεν σταμάτησε να επικοινωνεί με την Κάλλας. Οι δύο τους συνέχισαν να συναντιούνται και να επικοινωνούν. Ορισμένες από αυτές τις συναντήσεις έγιναν στο Παρίσι, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Ο Ωνάσης είχε δημιουργήσει πλέον μια νέα επίσημη οικογένεια, αλλά η Κάλλας εξακολουθούσε να αποτελεί ένα ιδιαίτερο πρόσωπο στη ζωή του. Η βιογραφική έρευνα του Paul Wink υποστηρίζει ότι η συναισθηματική τους σχέση παρέμεινε ισχυρή, ακόμη και μετά τον γάμο του με την Jackie. Υπάρχουν επίσης μαρτυρίες από ανθρώπους που εργάζονταν κοντά στον Ωνάση ότι η Κάλλας παρέμεινε ένας από τους πιο σημαντικούς ανθρώπους της ζωής του.
Λεπτομέρεια από τις τελευταίες ημέρες του Αριστοτέλη μιας και δημοσιεύματα αναφέρουν ότι ο Ωνάσης είχε μαζί του στο νοσοκομείο μια κόκκινη κασμιρένια κουβέρτα Hermès, δώρο της Μαρίας Κάλλας.
Μόνη με τις αναμνήσεις της
Μετά τον γάμο του Ωνάση, η Μαρία Κάλλας προσπάθησε να συνεχίσει τη ζωή της. Δεν ήταν πλέον η τραγουδίστρια που εμφανιζόταν ασταμάτητα στις μεγαλύτερες όπερες του κόσμου. Οι φωνητικές δυσκολίες είχαν γίνει πιο εμφανείς και οι δημόσιες εμφανίσεις της ήταν πλέον περιορισμένες. Το 1969 έκανε ένα διαφορετικό καλλιτεχνικό βήμα, συμμετέχοντας στην κινηματογραφική ταινία Medea του Pier Paolo Pasolini. Ήταν η μοναδική της μεγάλη κινηματογραφική εμφάνιση και ένας ρόλος ιδιαίτερα συμβολικός. Το 1971 επέστρεψε στη διδασκαλία, αναλαμβάνοντας μαθήματα στη σχολή Juilliard της New York. Εκεί προσπάθησε να μεταδώσει στις νεότερες γενιές τραγουδιστών όσα είχε μάθει μέσα από δεκαετίες σκληρής εργασίας.
Το τέλος
Υπάρχει κάτι σχεδόν αβάσταχτα ειρωνικό στο τέλος της ζωής της Μαρίας Κάλλας: η γυναίκα που είχε μάθει να γεμίζει με τη φωνή της τα μεγαλύτερα θέατρα του κόσμου, πέρασε τα τελευταία της χρόνια μέσα σε ένα διαμέρισμα στο Paris, μακριά από τη σκηνή, μακριά από τη δημόσια λατρεία και, κυρίως, μακριά από εκείνη τη φωνή που είχε γίνει η ταυτότητά της.
Η Κάλλας εξαφανίστηκε, σταδιακά, από τον κόσμο που την είχε αγαπήσει ως φαινόμενο. Εξακολουθούσε να διαβάζει, να ακούει μουσική, να συναντά ανθρώπους και να παρακολουθεί όσα συνέβαιναν γύρω της. Όμως η μεγάλη σκηνική ζωή της είχε σχεδόν τελειώσει. Η τελευταία δημόσια εμφάνισή της σε συναυλία είχε πραγματοποιηθεί στο Sapporo της Ιαπωνίας, στις 11 Δεκεμβρίου 1974, στο τέλος της περιοδείας της με τον τενόρο Giuseppe di Stefano. Στις 16 Σεπτεμβρίου 1977, η Μαρία Κάλλας πέθανε στο διαμέρισμά της στο Paris, στη λεωφόρο Georges-Mandel. Ήταν μόλις 53 ετών.
Ο θάνατός της καταγράφηκε ως καρδιακή προσβολή. Υπάρχει, όμως, μια σημαντική λεπτομέρεια που συχνά χάνεται στις σύντομες βιογραφίες: δεν έγινε νεκροψία πριν από την αποτέφρωση. Έτσι, παρότι το πιστοποιητικό θανάτου ανέφερε καρδιακή προσβολή, η ακριβής ιατρική αιτία δεν εξακριβώθηκε ποτέ. Η κηδεία της τελέστηκε στις 20 Σεπτεμβρίου, στον ορθόδοξο ελληνικό ναό της οδού Georges-Bizet στο Paris. Ακολούθησε η αποτέφρωση στο Père-Lachaise.
Η επιθυμία της Κάλλας ήταν η τέφρα της να σκορπιστεί στο Aegean Sea. Δεν πραγματοποιήθηκε αμέσως. Για ένα διάστημα φυλασσόταν στο κοιμητήριο Père-Lachaise, ενώ η ιστορία της έγινε ακόμη πιο παράξενη όταν η λήκυθος με την τέφρα της κλάπηκε και αργότερα ανακτήθηκε. Την άνοιξη του 1979, η τέφρα μεταφέρθηκε τελικά στην Ελλάδα. Το αρχείο της ΕΡΤ διασώζει και καταγράφει την άφιξη της ληκύθου στο αεροδρόμιο του Ελληνικού και την τελετή στη θάλασσα όπου η λήκυθος μεταφέρθηκε με πλοίο του Πολεμικού Ναυτικού και ο υπουργός Πολιτισμού Dimitrios Nianias σκόρπισε την τέφρα στον Saronic Gulf. Οι παρευρισκόμενοι έριξαν τριαντάφυλλα στο νερό.
Ήταν μια επιστροφή συμβολική. Η Κάλλας είχε γεννηθεί στη New York, είχε μεγαλώσει μουσικά στην Αθήνα, είχε κατακτήσει την Ιταλία και τα μεγαλύτερα θέατρα του κόσμου, είχε ζήσει στο Paris — και στο τέλος επέστρεφε στην ελληνική θάλασσα, όχι πια ως σώμα, αλλά ως μνήμη.
Η Κάλλας που εξακολουθούμε να ακούμε
Η δισκογραφική της κληρονομιά είναι τεράστια. Οι ηχογραφήσεις της καλύπτουν δεκαετίες, από το 1949 έως το 1976, και περιλαμβάνουν τόσο στούντιο ηχογραφήσεις όσο και ζωντανές παραστάσεις. Πολλές από αυτές εξακολουθούν να αποτελούν σημεία αναφοράς για τραγουδιστές, μουσικούς και φίλους της όπερας.
